En Salamanca

Este mes de maio cúmprense tres anos do nacemento deste pequeno blog, desta humilde bitácora creada por dous vellos amigos, camaradas desde que corríamos cos nosos mandilóns verdes no patio do colexio Eusebio da Guarda, para compartir os seus escritos. Así que, para celebrar este inesperado terceiro aniversario, queremos reactivar este espazo de creación que fomos abandonando nos últimos anos, ao noso pesar, por causa de compromisos académicos e falta de tempo. E, nesta nova entrada, queríamos recordar unha visita que realizamos á cidade de Salamanca, na Semana Santa do ano 2018, cando non podiamos nin imaxinar o mundo de pandemias e de guerras que nos esperaba no futuro.

Subindo pola Calle de la Compañía de Salamanca.

Agora, catro anos despois, podo recordar ir no coche naquela mañá, coa chuvia caendo no parabrisas. Despois de varias horas conducindo, cruzamos o túnel que separa Galicia de Castela e León e saímos  por fin da nosa comunidade, que nos despedía coa silueta redondeada das súas montañas, ocultas detrás do manto gris do orballo. Despois avanzamos pola provincia de León e deixamos atrás Zamora, unha cidade que parece durmida nun soño de romances e crónicas esquecidas, bañada polo río Duero. A medio camiño, paramos a comer en Morales del Vino, unha pequena localidade da provincia de Zamora, un deses lugares fantasma da "España vaciada". E, pola tarde, chegamos por fin a Salamanca, acompañados sempre pola chuvia, que non se separou de nós desde que saímos de Galicia. Alí, na capital salmantina, instalámonos no hostal Albero, situado na Plaza de las Carmelitas, en pleno centro da cidade do Tormes. 

Monumento do Lazarillo co cego na entrada de Salamanca.

Tras aparcar, cargados coas nosas mochilas e coas nosas maletas, subimos as sombrías escaleiras que conducían ao piso do hostal, onde fomos recibidos por un recepcionista moi amable, casualmente tamén galego, que nos falou con morriña da súa familia de Arteixo. Unha vez dentro, o noso paisano mostrounos as nosas habitacións e deunos tamén un mapa turístico cos lugares de maior interese do centro de Salamanca. Así, despois de instalarnos, saímos para ter a nosa primeira toma de contacto, naquela tarde de chuvia, cos lugares máis emblemáticos da capital salmantina: o Convento das Úrsulas, o Palacio de Monterrey, o monumento de Don Juan de Austria, o convento de San Esteban, a torre do convento da Clerecía, a Calle de la Compañía, a catedral, a Torre del Clavero, a Plaza de Anaya coa súa prestixiosa Facultade de Filoloxía Hispánica, a famosa Casa de las Conchas repleta de turistas que tomaban fotografías para subir as súas redes sociais... 

A "Casa de las Conchas" de Salamanca.

Terminamos o noso primeiro paseo, como non podía ser doutra forma, na célebre Praza Maior de Salamanca, coas súas fachadas churriguerescas e coas súas efixies de personalidades destacadas da Historia de España. Alí, naquela praza rectangular repleta de bandeiras españolas ondeando nos seus balcóns dourados, entramos no Café Novelty, un lugar que evoca ese desparecido mundo dos cafés literarios de antano: mesas de mármore cubertas con periódicos que xa ningúen lee, espellos de cristal gastados polo tempo, unha galería de fotografías antigas de Salamanca, fichas de dominó, taboleiros de xadrez que esperan por alguén que os saque do abandono das súas esquinas... Nunha das mesas do café, sentado coas súas míticas gafas escuras, encontramos a monumento de don Gonzalo Torrente Ballester, outro paisano galego por terras salmantinas. Torrente, autor dalgunhas das novelas máis importantes da literatura española do pasado século XX, era un asiduo das tertulias deste café, onde pasou a maior parte dos seus últimos anos, despois de xubilarse como profesor de español nun instituto da cidade. Alí, sentados ao lado do monumento do novelista de Ferrol, tomamos un café, o café máis caro da nosa vida, polo que nos meteron un sablazo que case nos quedamos tan fríos como a estatua do escritor. 

A famosa Praza Maior de Salamanca.

Despois de comer, para terminar de descubir o casco histórico da cidade, visistamos o outro gran emblema de Salamanca: a súa Universidade, a máis antiga en activo de toda España.  Diante da súa fachada, fotografiada por unha multitude de turistas que trataban de encontrar a famosa rana que segundo a tradición universitaria augura éxitos académicos aos estudantes, vimos a estatua de Fray Luis de León, un dos moitos autores ilustres que pasaron polas aulas salmantinas. Porque Salamanca, para un estudante de hispánicas coma min, é un auténtico paraíso, polo que pasaron algunhas das figuras máis importantes da literatura española: Fernando de Rojas, Cervantes, Fray Luis de León, Diego Torres de Villarroel, José de Espronceda, Gonzalo Torrente Ballester, Carmen Martín Gaite... Ademais, esta cidade de pedras douradas foi tamén escenario dalgunhas das obras capitais da literatura en lingua castelá, obras ambientadas en lugares que se poden visitar actualmente, como o "Huerto de La Celestina", onde Calixto ve por primeria vez a súa amada Melibea ao entrar perseguindo un falcón, ou a famosa ponte romana sobre o río Tormes, o lugar onde o inocente Lázaro recibe esa dolorosa primeira lección de vida por parte do astuto cego... 

Estatua de Fray Luis de León diante da fachada da Universidade de Salamanca. 

Por Salamanca tamén pasou Miguel de Unamuno, o reitor máis ilustre da historia da Universidade. Aquí, nesta cidade de pedras douradas, o escritor vasco encontrou por fin o seu lugar no mundo, exercendo durante décadas como catedrático de grego, converténdose nun dos profesores máis admirados e queridos polos alumnos do claustro universitario salmantino. Precisamente no paraninfo da Universidade de Salamanca tivo lugar o seu famoso enfrontamento co fundador da Legión Española, o coruñés Millán Astray, autor do tristemente célebre grito de "¡Viva la muerte! ¡Muera la inteligencia!". Despois deste episodio de valentía, que o situou no punto de mira das novas autoridades franquistas, Unamuno pasou os seus últimos días apartado do seu cargo, recluido na súa casa de Salamanca, arrepentido de ter apoiado o golpe de estado que vía como a única oportunidade de traer orde fronte o caos en que estaba sumida a República. Ese foi o triste final de don Miguel, que faleceu na coñecida como "Casa de las Muertes", un edificio decorado con calaveiras e figuras macabras na súa fachada. Alí, diante da casa en que faleceu naquel fatídico verán de 1936, pódese ver un monumento do escritor bilbaíno, inmortalizado na súa pose máis característica, coas mans entrelazadas detrás da espalda, vestido completamente de negro, como unha especie de asceta moderno. 

Estatua de Miguel de Unamuno no Campo de San Francisco de Salamanca. 

Por último, para concluir a nosa estancia en Salamanca, asistimos ás procesión de Semana Santa. Alí, na noite salmantina, repleta de misterio, presenciamos aquel espectáculo propio da España máis tradicional, un espectáculo que parecía sacado dun videoclip de C Tangana: a talla do Señor coas mans atadas a quen dous soldados romanos conducían á morte nos cumes do Calvario, os disciplinantes vestidos con capuchas e túnicas moradas que portaban nas mans cirios de luz vacilante, o retumbar solemne dos tambores que rompían aquel silencio relixioso, os devotos católicos que seguían como formigas os pasos das figuras enlutadas... Así, seguindo nós tamén a procesión polo centro da cidade, nas inmediacións da catedral, escribimos o punto final á nosa visita. Por último, ao final da ceremonia, volvemos ao hostal polas fantasmagóricas rúas de Salamanca, iluminadas por farois anacrónicos, mentres a silueta da lúa chea asomaba sobre a torre da catedral, naquela noite de Xoves Santo. 

A torre da catedral de Salamanca coa lúa de fondo.

En Arousa con Valle-Inclán

Este sábado 11 de setembro de 2021, cando se cumprían vinte anos do atentado do 11-S contra as torres xemelas de Nova York, visitamos a Casa Museo de Valle-Inclán, no Concello de Vilanova de Arousa. Ao mediodía, despois de varias horas de coche, chegamos por fin á Casa do Cuadrante, un pazo de tipo urbano, situado en pleno corazón de Vilanova, onde naceu Ramón María del Valle-Inclán o 28 de outubro de 1866. Na entrada da casa, labradas en pedra, estaban esculpidas as armas da familia, rodeadas de leóns rampantes e flores raras, unha desas fantasías heráldicas que tanto gustaban a don Ramón.

Entrada da Casa Museo Valle-Inclán ou Pazo do Cuadrante. 

Entramos. Detrás do mostrador da casa, separada de nós por unha pantalla de plástico por causa das restriccións sanitarias, deunos a benvida a recepcionista, unha simpática señora andaluza que parecía sacada dunha das obras de Valle. Pagamos as entradas e pasamos á planta baixa, onde se exhiben primeiras edicións e traducións a outros idiomas das obras máis célebres do autor galego:  Femeninas, Aromas de leyenda, Jardín Umbrío, Sonatas, Comedias Bárbaras, La Lámpara Maravillosa, Luces de Bohemia, Tirano Banderas, El Ruedo Ibérico... Tamén había unha escultura do escritor, inmortalizado coas súas gafas quevedescas, mesándose cunha man as súas brancas barbas de chivo, mentres nos miraba con expresión curiosa. 

Estatua de Valle-Inclán na planta baixa da súa Casa Museo.

No piso superior, visitamos as habitacións da casa, conservadas como cando vivía nelas a familia de Valle-Inclán. Vimos a lareira de pedra, a roca de fiar da criada Micaela La Galana, o comedor familiar... A habitación de don Ramón era sorprendentemente austera: unha pequena cama, un crucifixo de madeira, unha vela na mesa, un retrato do propio Valle-Inclán e, como non, o escritorio do autor, coas cuartillas de papel ben ordenadas enriba da mesa, a pruma, o tinteiro, a pipa de fumar, o exlibris... A Casa do Cuadrante, en conclusión, era a típica casa dunha boa familia galega do século XIX: reloxos de cuco colgados na parede, pratos de porcelana fina, pezas de cerámica de Sargadelos, tazas de tomar o té con asas de bronce, mobles de madeiras nobles ben torneados, quinqués de petróleo nas mesas de mármore, elegantes espellos de cristal, galerías de retratos familiares en branco e negro...

Comedor da familia de Valle-Inclán na Casa do Cuadrante.

Por último, paseamos polo xardín da Casa do Cuadrante, que podería ser calquera dos xardíns modernistas e crepusculares das obras de don Ramón, coas súas fontes barrocas decoradas con sereas e tritóns e coas súas estatuas de deuses esquecidos. Daba gusto camiñar á sombra das ramas das árbores, naquela mañá de principios do mes de setembro, entre camelias traídas de Xapón e magnolios centenarios. De fondo, chegaban os ecos das gaiteiros, que tocaban un pasarrúas con motivo das festas patronais de Vilanova, en honor á Virxe da Pastoriza. 

Busto de don Ramón no xardín da Casa do Cuadrante. 

Para terminar o día visitamos o resto de Vilanova de Arousa, a típica vila mariñeira das Rías Baixas, coas súas casas de pedra de cantería, recubertas algunhas con cunchas de vieiras, agrupadas en rúas estreitas, iluminadas por farois. Había tamén varios cruceiros de granito, tan típicos das Rías Baixas, cicelados por algún canteiro para perdón dos seus pecados. Na Praza do Castro vimos tamén o monumento a Valle-Inclán, sentado nun trono, como un pequeno deus rodeado polos personaxes das súas obras máis importantes: O Marqués de Bradomín da Sonata de Otoño, o Príncipe Verdemar da Farsa de la Cabeza de Dragón, a Mari-Gaila e o Lucero de Divinas Palabras e Max Estrella e don Latino de Hispalis de Luces de Bohemia. 

Valle-Inclán detrás de Max Estrella e don Latino de Hispalis, protagonistas de Luces de Bohemia.

Antes de volver pasamos polo porto, onde cabeceaban barcas de madeira, con nomes mariñeiros escritos nos seus cascos: Anduriña, Brisa, Cormorán, Serea... Un vello mariñeiro, co rostro moreno curtido polo sol de mil travesías, volvía de faenar no seu barco, despois dun día de traballo na ría, repleta de bateas. Alí, diante das augas da ría de Arousa, encendidas polo sol da tarde, recordei aquel poema de Álvaro Cunqueiro, incluído no seu libro Cantiga nova que se chama Riveira, obra fundamental do neotrobadorismo, un libro que lin o ano pasado por estas datas, antes de comezar o curso. Así, cos versos de Cunqueiro na memoria, marchamos de Vilanova de Arousa, nun solpor que parecía devolvernos ao tempo das cantigas:

Si miña señor á i-alba da Arousa beilar

poñereille, belida, un ventiño no mar.

A dorna vai e vén

que meu amor ten!

Poñereille unha frauta e mais un reiseñor

e unha longa saudade como a do mar maior.

A dorna vai e vén

que meu amor ten!

Na Illa de Cortegada poñereille un galán

por pastor de mareas co seu remo na man.

A dorna vai e vén

que meu amor ten!

Poñereille unha gaita no bico da ría

e unha avelaneira no medio do día.

A dorna vai e vén

que meu amor ten!

En San Andrés de Teixido

O pasado sábado, véspera das eleccións autonómicas ao Parlamento de Galicia do 12 de xullo, visitamos San Andrés de Teixido, "a quen vai de morto quen non foi de vivo". Alí, cabo do mundo, diante dos abruptos acantilados do norte de Galicia, encóntrase este pintoresco santuario, meta da peregrinación máis íntima dos galegos. De camiño, a través do cristal do coche, admiramos a panorámica dos impresionantes acantilados, onde pacen vacas e cabalos bravos, entre cruceiros e petos de ánimas. E, como telón de fondo, o mar da fin do mundo, un cristal azul cortado polo ronsel branco dalgún barco. 

O santuario de San Andrés de Teixido.

E, por fin, despois de dar moitas voltas por pistas con curvas que parecían non acabar nunca, chegamos a San Andrés, que nos recibiu coas súas eternas ráfagas de vento. Adentrámonos na pequena aldea, tomada por turistas que curioseaban nos típicos postos de souvenirs: figuras de cera, ferraduras, chaves da boa sorte, réplicas do santuario, camisetas con símbolos celtas... No centro, esperábanos o santuario, coas súas características paredes brancas e co seu tellado de lousa. Entramos. A luz entraba polas vidreiras do templo, decoradas con escenas bíblicas. Ao pé do altar, había varios exvotos ofrecidos a San Andrés. Había réplicas de barcos, traídas tal vez por algún vello lobo de mar, con mil travesías e tempestades tatuadas no corazón, agradecido a San Andrés por salvalo de morrer afogado. Doume a risa ao ver que tamén había unha L desas que se poñen no coche. Ao mellor se eu tamén me ofrecese a San Andrés non sufriría tanto para aprobar o carnet de conducir.

Crucifixión representada nas vidreiras de San Andrés de Teixido.

Despois paramos diante da Fonte dos Tres Canos. A tradición di que se debe pedir un desexo, beber dos tres canos da fonte e despois tirar unha miga de pan. Se o pan flota, San Andrés concederá o pedido. Despois paseamos por aqueles agrestes cantís, onde medra a tradicional herba de namorar. Segundo outra das moitas tradicións populares relacionadas con este santuario, a persoa que padece mal de amores debe tomar un pouco desta herba de namorar e colocala na faldriqueira do ser amado, para ser así correspondido. Paseamos coa precaución de non pisar ningún animal, nin o máis pequeno, porque poderían ser as almas dos que non peregrinaron en vida, tal vez algún familiar noso reencarnado nunha formiga, que veñen a San Andrés para ser redimidos. Porque a situación deste santuario non é casual. Está neste lugar tan recóndito, na fin do mundo, porque se pensaba que aquí era onde as almas dos mortos, liberadas xa dos seus pecados, partían en barcas de pedra con dirección ao Máis Alá.

A Fonte dos Tres Canos de San Andrés.

Alí, acordeime de Xulio Cuba Orosa, o meu profesor de galego no Instituto Eusebio da Guarda, naqueles días adolecentes pasados á sombra dos magnolios da Praza de Pontevedra. Xulio é autor dun dos poemas máis célebres dedicados a San Andrés, titulado "Romeiro ao lonxe", que foi popularizado pola versión do grupo Luar na Lubre. Aquí vos deixamos o enlace (https://www.youtube.com/watch?v=xgao6FxtMLI) e a letra do poema:

Romeiro hei de ir lonxe ao San Andrés

con herbiñas de namorar,

dareille a quen alén mar está

o aloumiño do meu amor.

Hei de vestir a camisa de liño

que ela teceo para min

con herbiñas de namorar;

anda o lagarto azul e souril

a acaroar mapoulas bermellas,

nacidas de fusís,

co aloumiño do meu amor,

alleo á guerra e ao seu tambor.

Morto ou vivo hei volver á terra

que ela andou canda min

con herbiñas de namorar;

chouta o mascato polo cantil

a vela-lo adro familiar,

ala lonxe, na fin,

co aloumiño do meu amor.

Cabo do mundo, ó pé dun aguillón

doéme a guerra ruín

entre herbiñas de namorar;

corvo mariño voa xentil

o amilladoiro a levantar

e pan santo a colorir

co aloumiño do meu amor.

Romeiro hei de ir lonxe ao San Andrés

con herbiñas de namorar,

dareille a quen alén mar está

o aloumiño do meu amor.

Agora si, cos versos desta canción escritos no corazón, marchamos coa satisfacción da peregrinación cumprida. Xa non temos que volver, aínda que tampouco nos importaría regresar de vivos a este lugar único, un oasis de paz e calma neste mundo convulso que vivimos, un pequeno Paraíso neste frenético século XXI. Subimos ao coche. Detrás quedaba San Andrés, coas súas paredes brancas e cos seus tellados de lousa, golpeados polo vento, asomados ao mar do fin do mundo. E. no ceo daquela tarde de verán, arrastradas polo nordés, as nubes ondeaban como brancos panos de despedida.

Despedida de San Andrés de Teixido.

En Ribadavia

Onte, martes de Carnaval, fixemos unha excursión a unha das nosas cidades medievais máis bonitas, antiga capital do Reino de Galicia: Ribadavia. O día amencera cun ceo plomizo, gris, e nos cristais do coche caían monótonas as gotas de chuvia. Pero cando chegamos, nada máis  baixar do coche, parou de chover e saíu unha raiola de sol. Recibiunos a sombría silueta das ruínas do Castelo dos Sarmiento, coas letras do nome de Ribadavia. E diante desta mole de pedras derruídas, que recordan tempos escuros e feudais, contrastaban dúas coloridas figuras de Entroido, mentres os músicos tocaban na veciña Alameda. 

As ruínas do Castelo dos Sarmiento.

Entramos na vila pola parte de detrás do castelo. Saímos á Praza Maior, que estaba totalmente deserta. Comemos nun dos restaurantes dos soportais da Praza. Como non podía ser doutra forma, acompañamos a nosa comida cuns vasos de viño do Ribeiro, que tanta sona lle dan a esta comarca. Mentres comemos, a través do cristal da fiestra do resturante, víamos como na Praza Maior ultimaban os preparativos para celebrar a festa do martes de Carnaval. Hoxe a Praza, deserta, non ten nada que ver coa que acolle multitudes durante os dous grandes eventos da vila: a Festa da Historia e a Mostra Internacional de Teatro. Xa cos ánimos recobrados, estabamos listos para descubrir o casco vello da vila, un dédalo de rúas estreitas de nomes bíblicos. Pasamos pola Praza da Magdalena, polas igrexas de San Xoán e Santiago, pola Casa da Inquisición...

A Igrexa de Santiago de Ribadavia.

Retrocedemos a un mundo perdido, detido no tempo, un mundo medieval de reis destronados, cabaleiros e doncelas, señores e servos, príncipes e mendigos, inquisidores e xudeus. Camiñamos polas rúas de Ribadavia, empedradas con lousas, molladas aínda pola chuvia. As casas teñen balcóns de madeira, adornados con flores, e moitas presentan símbolos hebreos (o candelabro de sete brazos, a estrela de David...). Porque Ribadavia ten unha das xuderías máis importantes da Península. Aquí establecéronse na Idade Media moitos xudeus sefardíes. Ata que co Decreto de Expulsión dos Reis Católicos de 1492 comezaron a ser perseguidos. Por este motivo estableceuse en Ribadavia a sede da Inquisición en Galicia. Da presenza dos xudeus na vila só quedan estes símbolos e tamén "A Tafona de Herminia". Nesta tenda Herminia vende doces hebreos, elaborados segundo as vellas receitas xudías: uns doces deliciosos, tal e como tivemos ocasión de comprobar.

A famosa "Tafona da Herminia" de Ribadavia.

Por último, para despedirnos de Ribadavia, camiñamos polo seu paseo fluvial. O río Avia, afluente do Miño, pasaba lentamente, docemente, rodeado de brancas abidueiras, para morrer no mar da Guarda. Contemplando esta pequena vila escondida nun val, rodedada de montañas e viñedos, costa facerse idea da gran importancia histórica que tivo no pasado: capital de Galicia durante o breve reinado de García (1065- 1071), asaltada polas tropas inglesas do Duque de Lancaster en 1386, determinante na expulsión do exército de Napoleón na Guerra da Independencia... Poderíamos estar paseando toda a tarde polas frescas ribeiras do Avia, pero temos que volver. Cruzamos a ponte para marchar. Polo retrovisor vin como desaparecían as casas de Ribadavia, apiñadas nas ribeiras do Avia, envoltas polo manto gris da orballo naquela tarde de martes de Carnaval.

Vista de Ribadavia desde a Ponte de San Francisco.

Santa María de Melide

Outono: os bosques xa se visten de cores decadentes e, no corazón, os violíns de Verlaine tocan a súa partitura de saudade. Imos pensando todas estas cousas, nesta tarde gris de novembro, mentres nos diriximos a Santa María, un templo románico do século XII, situado no Camiño Francés de Santiago que pasa polo Concello de Melide, moi perto da casa dos meus avós paternos, aquela casa branca dos domingos da miña infancia. Despois de conducir por aquela pista que transcorre polo medio do bosque, chegamos por fin a Santa María, recibidos por un cruceiro rodeado de follas murchas, cando xa se pon o sol no horizonte como unha moeda de ouro vello.

Entrando na Igrexa de Santa María.

Unha vez alí, tras apearnos do coche, atravesamos a pequena cancela de ferro do adro do templo, o que para min foi como abrir a porta da memoria, o baúl dos recordos, ao regresar a aquel lugar tan íntimo que levaba tantos anos sen visitar e que me trae tantas lembranzas: as interminables tardes de domingo, as noites de Fin de Ano compartidas co meu avó, as festas de San Roque no corazón do verán... Mentres recordaba aquela etapa da miña vida, o día despedíase cunha festa de cores no horizonte: verde, esmeralda, laranxa, ocre, púrpura... A luz do solpor póusase nas pedras románicas, que parecen cobrar vida. Camiñamos polos sendeiros do adro, mollados aínda pola chuvia, á sombra alargada dos cipreses. Vemos os preciosos pórticos do templo, xenuinamente románicos, decorados con figuras de cordeiros e follas de palmeiras de Terra Santa, inmortalizados na pedra polo cicel do canteiro medieval.

Un dos pórticos da igrexa de Santa María de Melide.

Ás veces, a chuvia volve caer. Entón reina un silencio de cipreses, interrompido nada máis que polo canto do reiseñor e polos pasos dos peregrinos que pasan por este tramo do trazado do Camiño Francés. Hoxe non pasaron moitos. Tan só vimos unha peregrina, cos ollos azuis e cabelo dourado recollido nunha trenza. Pode que fose francesa, ou inglesa, ou alemá. Quen sabe. O caso é que a mirei pasar, pensando que historias e segredos levaría na súa mochila decorada con vieiras e frechas amarelas, mentres se perdía polo vello sendeiro, entre campos orballados e prados verdes, camiño de Compostela...

Indicador do Camiño de Santiago na aldea de Santa María.

Saímos xa do templo. Unha brétema vermella vaga polos campos durmidos. As primeiras estrelas espéllanse xa nas pozas. Os fogares da pequena aldea de Santa María, que se preparan para as longas noites invernais, encenden os seus farois, Tamén alumean as humildes luces de Nadal. Nós montamos no noso coche. Despedímonos de Santa María de Melide, esa xoia que tantos segredos garda nos seus pórticos. Atrás deixamos as súas pedras románicas, vixiadas polos mudos cipreses, bañadas xa polos raios prateados do luar.

Vista lateral de Santa María de Melide.

A Coruña literaria

A Coruña, a nosa cidade, rebosa literatura. Por iso, propoñémosvos hoxe seguir as pegadas dos nosos escritores máis ilustres. O punto de partido do noso paseo literario non podía ser outro: a Praza de María Pita. Alí, no corazón da cidade, levántase o monumento da coruñesa máis célebre. A nosa heroína sostén a súa lanza co alférez inglés aos seus pés, igual que na batalla de 1589, cando presenciaron as súas fazañas as tropas invasoras de Francis Drake e as naves do corsario tiveron que regresar coas bodegas baleiras, trazando longos ronseis de derrota no mar das Illas Británicas.

Monumento de María Pita. 

Comezamos pois o noso percorrido. O sol da mañá brilla nas cúpulas modernistas do Concello. Cruzamos a Porta Real e adentrámonos na Cidade Vella. Subimos a costa presidida pola igrexa de Santiago, a máis antiga da Coruña, antiga sede do Concello na Idade Media, unha xoia do románico que contempla as galerías da Mariña, acariciadas por brisas mariñas e salpicadas de salitre. Na Rúa Tabernas, na vella casa da señora de Pardo Bazán, ondean as bandeiras da Real Academia Galega. Saímos a Praza de Azcárraga. Nela, á sombra das árbores, a Fonte do Desexo musita vellas cantigas de prata. Ao lado da Praza, na Rúa do Príncipe, vemos a casa na que viviu Rosalía de Castro, a musa das negras sombras e lágrimas de morriña.

A casa na que viviu Rosalía de Castro. 

Poderíamos seguir ata San Carlos, o romántico xardín en que repousan as cinzas de sir John Moore, ou subir a Rúa Damas e ver a Casa Cornide e a Colexiata de Santa María do Campo, mais preferimos regresar a María Pita e perdernos por esas estreitas rúas que rodean a praza (Franxa, Barrera, Florida...). Sempre me chamaron a atención estas rúas, que teñen gravados nas súas lousas, cunha gran variedade de cores e símbolos heráldicos, os escudos e brasóns dos vellos reinos da Península: Portugal, Castela, León, Aragón, Navarra, Cataluña... e, por suposto, o reino de Galicia, presidido polas armas da cidade da Coruña.

Escudo da cidade da Coruña. 

Seguimos polas tabernas da zona dos viños (Rúa do Orzán, da Galera, dos Olmos....), tabernas en que brindaban os membros da bohemia coruñesa, na longa noite de pedra do franquismo. E, sen saber moi ben como, desembocamos na Praza do Humor, a carón do mercado de San Agustín. Esta praza, deseñada polo polifacético Siro López, está dedicada aos maiores representantes do humor na literatura. No chan están debuxados grandes escritores universais (Cervantes, Chejov, Mark Twain...) e galegos (Wenceslao Fernández Flórez, Vicente Risco, Julio Camba...). E tamén, nun dos banco de pedra da praza, agárdanos cos brazos abertos don Álvaro Cunqueiro, o meigo das palabras de Mondoñedo. Poñemos así punto final ao noso paseo. Sentamos á beira de don Ávaro, para falar das cousas boas da vida na Praza do Humor, no corazón da Coruña literaria.

Estatua de Cunqueiro na Praza do Humor. 

En Compostela con Valle-Inclán

A cidade de Santiago de Compostela foi crucial na vida de Valle-Inclán. Porque, quen pode contemplar as pedras eternas de Compostela, as súas rúas empedradas, as gárgolas dos tellados que deixan caer fervenzas das súas bocas nas tardes de chuvia; sen levalas gravadas no seu corazón? Os seus amores con Compostela comezaron en setembro de 1886, cando se traslada para cursar a carreira de Dereito. Non aprobou ningún curso, mais descubriu a súa vocación literaria.

Os ollos de Valle-Inclán póusanse nas torres da catedral.

Poderíamos facer un percorrido literario pola cidade detrás das pegadas de Valle. Comezamos, como non podía ser doutro xeito, no Paseo dos Leóns da Ferradura. Nun dos seus bancos agárdanos don Ramón, escoitando o bruar do vento nos carballos de Santa Susana, contemplando cos seus ollos enigmáticos as torres da catedral. Camiñamos pola Alameda, escenario de tantos bicos e romances secretos, ata chegar a Porta Faxeira, unha das sete da desaparecida muralla medieval de Santiago de que nos fala o Códice Calixtino.

O busto do Príncipe das Letras na Praza de Cervantes.

E pisamos xa nas rúas milenarias do casco vello, lousas gastadas polos pasos constantes dos peregrinos durante séculos. Qué fermosas rúas de pedra, que discorren entre casas brasonadas e soportais decorados con vieiras e marcas de vellos canteiros! E tan fermosos como as propias rúas son os nomes destas, nomes que gardan ecos do pasado: Franco, Vilar, Nova, Raíña, Xelmírez, Casas Reais, Conga, Preguntoiro, San Francisco, Val de Deus, Orfas, Fonseca, Troia, Xerusalén... Chegamos á Praza de Cervantes. Nela vemos o busto do Príncipe das Letras, que mira con ollos altivos as nubes que pasan.

Busto de Valle-Inclán na Praza de Galicia.

Os nosos pasos lévannos ao vello Café Derbi, un dos centros intelectuais da cidade. Alí facía tertulia Valle-Inclán nas tardes do seu derradeiro ano de vida, antes de que tocasen por el as badaladas de Compostela. Pois foi en Santiago onde don Ramón nos deixaba para sempre o 5 de xaneiro de 1936. Os seus restos durmen na paz do cemiterio de Boisaca, nos arrabaldes da cidade. Aquí, diante do seu busto na Praza de Galicia, rematamos o noso paseo literario. O sol xa se deita tras os cumes do  monte Pedroso. Nós despedímonos de Valle-Inclán e perdémonos polas vellas rúas, repletas de peregrinos, que xa se preparan para celebrar o Ano Xacobeo de 2021.

Faltan só dous anos para que volvamos abrir a Porta Santa.

La tumba de Valle-Inclán

En el cementerio de Boisaca, en las afueras de la ciudad de Santiago de Compostela, descansan para siempre los restos de don Ramón María del Valle-Inclán. De sus manos huesudas y de sus largas barbas de chivo ya solo quedan grises cenizas, cenizas que reposan debajo de la humilde lápida cubierta de musgos, a la sombra de los cipreses oscuros y pensativos. Hoy visitamos la tumba del gran escritor gallego, para que no muera su memoria. 

Caminando por las rúas eternas de Compostela. 

Ramón María del Valle-Inclán moría el día 5 de enero de 1936, precisamente en Santiago. Terminaba su travesía vital en Galicia, tras pasar por ese México de leyendas de dioses crueles y trágicas dinastías y de los besos azucarados de la Niña Chole, por las tertulias y los cafés de la bohemia de Madrid, por las trincheras del frente francés en la Primera Guerra Mundial... Don Ramón regresaba para morir en su Galicia natal, la patria del Palacio de Brandeso, por cuyos pasillos y jardines transcurrían los amores del Marqués de Bradomín y la pobre Concha, mientras cantaban posados en las camelias los mirlos enseñados por el paje Florisel.

La famosa estatua de Valle-Inclán en el Paseo de los Leones de Santiago. 

Al igual que su vida, su muerte también está nimbada de leyenda. El entierro tuvo lugar el Día de los Reyes Magos de 1936, una tarde de diluvio. El féretro fue conducido por las calles compostelanas hasta llegar al cementerio de Boisaca. Se dice que cuando bajaban el ataúd a la fosa, al atardecer, un joven anarquista se abalanzó para arrancar el crucifijo. Ataúd y joven rodaron por el suelo, en un cuadro que parecía sacado de los mejores esperpentos del difunto. También se dice que los falangistas, para desprestigiar a un autor al que no perdonaban los giros ideológicos de sus últimos años, enterraron un perro muerto al lado de la tumba.

Placa conmemorativa de la muerte del autor. 

Como veis, Valle-Inclán fue genio y figura hasta la sepultura, nunca mejor dicho. Tras mil anécdotas y leyendas, esperpentos y duelos, amoríos y secretos, sus restos descansan en la paz del cementerio de Boisaca, a la sombra de los cipreses venerables. Allí duermen para siempre, arrullados por los réquiems del ruiseñor y por las graves campanadas de Compostela. Y sobre su tumba caen, como caen en sus mejores páginas, las gotas eternas de la lluvia de Galicia.

La tumba de Valle-Inclán. 

Macías "O Namorado"

No precioso xardín botánico de Padrón, moi preto da casa na que deu os seus derradeiros suspiros a nosa Rosalía, atopamos o monumento de Macías "O Namorado" , aquel lendario trobador galego que morreu por amor en Andalucía. Así que cruzamos as portas do xardín, decoradas con motivos xacobeos, para coñecer está lenda do tempo das cantigas. 

Entramos ao xardín de Padrón.

Nacido no século XIV nalgún lugar de Galicia, probablemente preto de Padrón, Santiago Macías escribiu no período final da lírica trobadoresca. O galego-portugués, a lingua lírica por excelencia da Península, común a reis e mendigos no Medievo, ía perdendo forza. Os seus poemas están recollidos no Cancioneiro de Baena. Nel consérvase 21 composicións de Macías, autor das últimas cantigas en lingua galega. 

Unha fonte no xardín de Padrón.

Pero máis que polos seus versos Macías é recordado pola lenda da súa morte. Servindo como paxe do Marqués de Villena, o noso doncel coñeceu a Elvira, unha dama da que se namorou perdidamente. Mais o Marqués decidiu casar Elvira cun fidalgo andaluz. Aínda así, Macías seguía dedicando cantigas á súa señora. Cando se decatou o marido mandou prender ao trobador galego nunha torre do seu Castelo de Xaén. Aínda con cadeas nas mans e cuitas no corazón, Macías seguiu cantando. Entón, o marido penetrou furioso na torre na que xacía Macías e cravoulle no corazón unha lanza. 

"O Banco dos Namorados" de Padrón.

Hoxe, no xardín de Padrón, á sombra dos cumes lendarios do seu Pico Sacro natal, podemos ver a Macías coa súa man dereita pousada no corazón, antano traspasado pola lanza, mentres coa man esquerda sostén a súa cítara. As pombas que cantan pousadas na fonte parecen entoar as súas cantigas esquecidas mentres as pingas do orballo que bailan nas follas lembran as lágrimas que verteu por Elvira. 

Estatua de Macías no xardín de Padrón.

Lorca, poeta galego

Federico García Lorca, o poeta dos romances xitanos e das lúas de Granada, tamén escribiu poemas en galego. Das súas estadías en Galicia naceron os versos dos seus "Seis poemas galegos", unha das xoias de literatura galega, publicados en 1933 pola Editorial Nós de Ánxel Casal. Nestes poemas o membro da Xeración do 27 soubo captar a danza das pingas do orballo nas herbas dos nosos campos e máis a solemnidade das torres de Compostela.

Unha das ilustracións que acompañan aos seis poemas de Lorca.

Federico viaxou dúas veces a Galicia. A primeira foi no 1916, nunha viaxe de fin de curso cos seus compañeiros da Universidade de Granada. Desta primeira viaxe nacería "Impresiones y paisajes", o primeiro libro publicado polo de Fuentevaqueros. Así comezou a relación de Lorca con Galicia, que xa non faría máis que medrar: mergulla na poesía medieval dos Cancioneiros galego-portugueses, le as obras de Valle-Inclán e Rosalía...

Caricatura de Federico García Lorca realizada polo autor.

En 1932, nos tempos da Segunda República, regresaba como director da compañía teatral "La Barraca". Actúan en diferentes localidades galegas (Vilagarcía, Redondela...) e rematan na Praza da Quintana de Santiago. Nesta segunda visita nacerían os "Seis poemas galegos". Estes seis poemas son "Madrigal á cibdá de Santiago", un canto das rúas milenarias e das pedras molladas de Compostela; "Romaxe de Nosa Señora da Barca", dedicado á romaría do santuario da Virxe da Barca de Muxía, unha das máis concorridas da Costa da Morte; "Cantiga do neno da tenda", unha homenaxe aos emigrantes galegos en América, que cruzaron o mar deixando ronseis de morriña; "Nocturnio do adolescente morto", que narra a morte dun xoven afogado nun río da montaña; "Danza da lúa en Santiago", en que retoma unha vez máis o motivo da lúa tan tratado na poesía lorquiana; e "Canzón de cuna pra Rosalía de Castro, morta", un fermoso poema dedicado a Rosalía, a nosa triste Musa de negras sombras que Federico consideraba a súa "hermana en tristeza".

Ilustración do poema "Canzon pra Rosalía de Castro, morta".

En 2004, a Editorial Camiño do Faro publicou unha fermosa edición ilustrada dos "Seis poemas galegos" de Federico García Lorca. Recomendámosvos que busquedes esta edición recente, cun prólogo de Francisco Umbral. Con estes seis poemas descubriredes que Federico soubo captar a esencia de Galicia. O de Granada foi, como o rei don Alfonso X "O Sabio" desde Toledo, un deses autores universais que demostrou que o galego non coñece fronteiras. Quen sabe se, de non ser polo golpe fascista que acacabou coa súa vida na localidade granadina de Viznar, non nos tería regalado máis poemas na nosa lingua Federico García Lorca, poeta galego. 

Portada de "Seis poemas galegos" de Federico García Lorca.

En Pontevedra con Valle-Inclán

Aproveitando que chegan as vacacións estivais, despois dun longo curso, collemos o coche para seguir coñecendo Galicia, pois faltan aínda moitos lugares por descubrir na nosa terra. Esta vez visitamos Pontevedra, a capital das Rías Baixas que regan as augas do río Lérez. Unha cidade chea de historia, mais tamén unha das máis modernas de Galicia.

Vista da Ponte dos Tirantes, enriba das augas do Río Lérez.

E que mellor maneira de coñecer Pontevedra que da man dun dos seus habitantes máis célebres: Ramón María del Valle-Inclán, que paseou durante moitos anos as súas longas barbas de chivo pola cidade do Lérez. O gran literato galego fainos de cicerone polas rúas empedradas e polas fermosas prazas pontevedresas. Camiñamos entre casas brasonadas, pazos urbanos, acolledores soportais e cruceiros labrados polo cicel dos vellos canteiros galegos. Tamén moitas fontes fan honor ao cantar popular que di: "Pontevedra é boa vila, da de beber a quen pasa".

Unha das características fontes na Praza da Verdura de Pontevedra.

Chegamos a Praza das Ferrerías, unha das máis coñecidas da cidade. Nela vemos os xardíns de Casto Sampedro, coas súas fontes cantareiras. Ao fondo vemos a fachada do convento de San Francisco. No seu interior, nun maxestoso sartego de granito, descansan as cinzas do meu querido Paio Gómez Chariño, trobador e mariño galego do século XIII. Xusto detrás da praza, atopámonos co santuario da Virxe da Peregrina, patroa da cidade. Tamén vemos un monumento do loro Ravachol, emblema do Entroido de Pontevedra.

Vista do santuario da Virxe da Peregrina desde os xardíns de Casto Sampedro.

Seguimos o noso percorrido por Pontevedra: a Praza da Leña, a Ponte do Burgo, a Praza da Verdura, o Pazo de Mugartegui, a Basílica de Santa María, a Rúa Real, a Praza do Teucro, a Casa das Campás, o Cruceiro das Cinco Rúas... Pasamos por diante do Concello (por certo, o día da nosa visita tomaba posesión por sexta vez como alcalde Miguel Anxo Fernández Lores). Chegamos ás ruínas de Santo Domingo, que se levantan lembrando séculos pasados e tempos que foron. Falaremos con máis profundidade delas noutro momento, porque ben merecen un texto a parte. Despois de visitar as magníficas ruínas, perdémonos polos xardíns de Colón, preto da Alameda pontevedresa. Alí, arredor dunha estatua do gran navegante, fontes con forma de deuses antigos e nenos espidos deixan caer fervenzas dos seus canos de bronce. 

Estatua de Cristóbal Colón nos xardíns de Pontevedra que levan o seu nome.

É tempo de marchar. Dóenos no corazón ter que lle dicir adeus á Pontevedra, esa fermosa cidade que tan ben nos acolleu nas súas prazas e rúas. Mais as campás da Peregrina xa tocan un réquiem pola morte do día. As sombras comezan a medrar e debemos regresar á Coruña. Emprendemos o camiño de volta. Deixamos na Praza de Méndez Núñez a Valle-Inclán, o noso guía neste roteiro por Pontevedra. Alí queda don Ramón, contemplando como pasan as xentes polas rúas da cidade que tanto quixo. Adeus, Pontevedra: Volverémonos ver.

Estatua de Ramón María del Valle-Inclán na cidade de Pontevedra.