A Coruña literaria

A Coruña, a nosa cidade, rebosa literatura. Por iso, propoñémosvos hoxe seguir as pegadas dos nosos escritores máis ilustres. O punto de partido do noso paseo literario non podía ser outro: a Praza de María Pita. Alí, no corazón da cidade, levántase o monumento da coruñesa máis célebre. A nosa heroína sostén a súa lanza co alférez inglés aos seus pés, igual que na batalla de 1589, cando presenciaron as súas fazañas as tropas invasoras de Francis Drake e as naves do corsario tiveron que regresar coas bodegas baleiras, trazando longos ronseis de derrota no mar das Illas Británicas.

Monumento de María Pita. 

Comezamos pois o noso percorrido. O sol da mañá brilla nas cúpulas modernistas do Concello. Cruzamos a Porta Real e adentrámonos na Cidade Vella. Subimos a costa presidida pola igrexa de Santiago, a máis antiga da Coruña, antiga sede do Concello na Idade Media, unha xoia do románico que contempla as galerías da Mariña, acariciadas por brisas mariñas e salpicadas de salitre. Na Rúa Tabernas, na vella casa da señora de Pardo Bazán, ondean as bandeiras da Real Academia Galega. Saímos a Praza de Azcárraga. Nela, á sombra das árbores, a Fonte do Desexo musita vellas cantigas de prata. Ao lado da Praza, na Rúa do Príncipe, vemos a casa na que viviu Rosalía de Castro, a musa das negras sombras e lágrimas de morriña.

A casa na que viviu Rosalía de Castro. 

Poderíamos seguir ata San Carlos, o romántico xardín en que repousan as cinzas de sir John Moore, ou subir a Rúa Damas e ver a Casa Cornide e a Colexiata de Santa María do Campo, mais preferimos regresar a María Pita e perdernos por esas estreitas rúas que rodean a praza (Franxa, Barrera, Florida...). Sempre me chamaron a atención estas rúas, que teñen gravados nas súas lousas, cunha gran variedade de cores e símbolos heráldicos, os escudos e brasóns dos vellos reinos da Península: Portugal, Castela, León, Aragón, Navarra, Cataluña... e, por suposto, o reino de Galicia, presidido polas armas da cidade da Coruña.

Escudo da cidade da Coruña. 

Seguimos polas tabernas da zona dos viños (Rúa do Orzán, da Galera, dos Olmos....), tabernas en que brindaban os membros da bohemia coruñesa, na longa noite de pedra do franquismo. E, sen saber moi ben como, desembocamos na Praza do Humor, a carón do mercado de San Agustín. Esta praza, deseñada polo polifacético Siro López, está dedicada aos maiores representantes do humor na literatura. No chan están debuxados grandes escritores universais (Cervantes, Chejov, Mark Twain...) e galegos (Wenceslao Fernández Flórez, Vicente Risco, Julio Camba...). E tamén, nun dos banco de pedra da praza, agárdanos cos brazos abertos don Álvaro Cunqueiro, o meigo das palabras de Mondoñedo. Poñemos así punto final ao noso paseo. Sentamos á beira de don Ávaro, para falar das cousas boas da vida na Praza do Humor, no corazón da Coruña literaria.

Estatua de Cunqueiro na Praza do Humor. 

En Compostela con Valle-Inclán

A cidade de Santiago de Compostela foi crucial na vida de Valle-Inclán. Porque, quen pode contemplar as pedras eternas de Compostela, as súas rúas empedradas, as gárgolas dos tellados que deixan caer fervenzas das súas bocas nas tardes de chuvia; sen levalas gravadas no seu corazón? Os seus amores con Compostela comezaron en setembro de 1886, cando se traslada para cursar a carreira de Dereito. Non aprobou ningún curso, mais descubriu a súa vocación literaria.

Os ollos de Valle-Inclán póusanse nas torres da catedral.

Poderíamos facer un percorrido literario pola cidade detrás das pegadas de Valle. Comezamos, como non podía ser doutro xeito, no Paseo dos Leóns da Ferradura. Nun dos seus bancos agárdanos don Ramón, escoitando o bruar do vento nos carballos de Santa Susana, contemplando cos seus ollos enigmáticos as torres da catedral. Camiñamos pola Alameda, escenario de tantos bicos e romances secretos, ata chegar a Porta Faxeira, unha das sete da desaparecida muralla medieval de Santiago de que nos fala o Códice Calixtino.

O busto do Príncipe das Letras na Praza de Cervantes.

E pisamos xa nas rúas milenarias do casco vello, lousas gastadas polos pasos constantes dos peregrinos durante séculos. Qué fermosas rúas de pedra, que discorren entre casas brasonadas e soportais decorados con vieiras e marcas de vellos canteiros! E tan fermosos como as propias rúas son os nomes destas, nomes que gardan ecos do pasado: Franco, Vilar, Nova, Raíña, Xelmírez, Casas Reais, Conga, Preguntoiro, San Francisco, Val de Deus, Orfas, Fonseca, Troia, Xerusalén... Chegamos á Praza de Cervantes. Nela vemos o busto do Príncipe das Letras, que mira con ollos altivos as nubes que pasan.

Busto de Valle-Inclán na Praza de Galicia.

Os nosos pasos lévannos ao vello Café Derbi, un dos centros intelectuais da cidade. Alí facía tertulia Valle-Inclán nas tardes do seu derradeiro ano de vida, antes de que tocasen por el as badaladas de Compostela. Pois foi en Santiago onde don Ramón nos deixaba para sempre o 5 de xaneiro de 1936. Os seus restos durmen na paz do cemiterio de Boisaca, nos arrabaldes da cidade. Aquí, diante do seu busto na Praza de Galicia, rematamos o noso paseo literario. O sol xa se deita tras os cumes do  monte Pedroso. Nós despedímonos de Valle-Inclán e perdémonos polas vellas rúas, repletas de peregrinos, que xa se preparan para celebrar o Ano Xacobeo de 2021.

Faltan só dous anos para que volvamos abrir a Porta Santa.

La tumba de Valle-Inclán

En el cementerio de Boisaca, en las afueras de la ciudad de Santiago de Compostela, descansan para siempre los restos de don Ramón María del Valle-Inclán. De sus manos huesudas y de sus largas barbas de chivo ya solo quedan grises cenizas, cenizas que reposan debajo de la humilde lápida cubierta de musgos, a la sombra de los cipreses oscuros y pensativos. Hoy visitamos la tumba del gran escritor gallego, para que no muera su memoria. 

Caminando por las rúas eternas de Compostela. 

Ramón María del Valle-Inclán moría el día 5 de enero de 1936, precisamente en Santiago. Terminaba su travesía vital en Galicia, tras pasar por ese México de leyendas de dioses crueles y trágicas dinastías y de los besos azucarados de la Niña Chole, por las tertulias y los cafés de la bohemia de Madrid, por las trincheras del frente francés en la Primera Guerra Mundial... Don Ramón regresaba para morir en su Galicia natal, la patria del Palacio de Brandeso, por cuyos pasillos y jardines transcurrían los amores del Marqués de Bradomín y la pobre Concha, mientras cantaban posados en las camelias los mirlos enseñados por el paje Florisel.

La famosa estatua de Valle-Inclán en el Paseo de los Leones de Santiago. 

Al igual que su vida, su muerte también está nimbada de leyenda. El entierro tuvo lugar el Día de los Reyes Magos de 1936, una tarde de diluvio. El féretro fue conducido por las calles compostelanas hasta llegar al cementerio de Boisaca. Se dice que cuando bajaban el ataúd a la fosa, al atardecer, un joven anarquista se abalanzó para arrancar el crucifijo. Ataúd y joven rodaron por el suelo, en un cuadro que parecía sacado de los mejores esperpentos del difunto. También se dice que los falangistas, para desprestigiar a un autor al que no perdonaban los giros ideológicos de sus últimos años, enterraron un perro muerto al lado de la tumba.

Placa conmemorativa de la muerte del autor. 

Como veis, Valle-Inclán fue genio y figura hasta la sepultura, nunca mejor dicho. Tras mil anécdotas y leyendas, esperpentos y duelos, amoríos y secretos, sus restos descansan en la paz del cementerio de Boisaca, a la sombra de los cipreses venerables. Allí duermen para siempre, arrullados por los réquiems del ruiseñor y por las graves campanadas de Compostela. Y sobre su tumba caen, como caen en sus mejores páginas, las gotas eternas de la lluvia de Galicia.

La tumba de Valle-Inclán. 

O Mosteiro de Sobrado

Erguidas hai máis de mil anos, vixiadas polos cumes solitarios do monte Bocelo, as torres do Mosteiro de Sobrado dos Monxes presiden todos os recordos da miña infancia, a patria do home que dixo o poeta Rilke. Para visitar o mosteiro percorremos a ruta da Carballeira, a carón das vellas murallas do cenobio medieval. A luz matinal, peneirada polas follas de mil carballos, cae nos sendeiros polos que parece que nos imos atopar en calquera momento co bandido Fendetestas.

Camiñando pola Ruta da Carballeira. 

Ao final do camiño divisamos as torres do mosteiro, que contemplan fragas e pradarías de silencio.  Á sombra dos cipreses, deitados nas herbas ou sentados aos pés do cruceiro, moitos peregrinos collen folgos para chegar a Compostela polo Camiño do Norte. Entramos xa no mosteiro. Percorremos os seus deliciosos claustros, nos que descansan os peregrinos e nos que se poden ver aínda monxes paseando cos seus hábitos brancos. 

O Claustro dos Peregrinos de Sobrado. 

Fundado no 952 polos Condes de Présaras como cenobio familiar, non foi ata 1142 cando chegaron da abadía francesa de Claraval os primeiros monxes que converteron a Sobrado nun dos primeiros mosteiros cistercienses da Península. Nos seus días de gloria foi dos cenobios máis poderosos en España, gozando de privilexios como a propiedade de todas as baleas pescadas no mar Cantábrico. 

Paseando debaixo dos arcos do mosteiro. 

Tras a desamortización de Mendizábal de 1836 o mosteiro foi abandonado. As hedras medran polas pedras esquecidas e nos seus claustros só se pousan os raios do luar. Ademais, unha das torres é destruída por un lóstrego. Na reconstrucción da torre participaron moitos dos veciños de Sobrado, entre eles o meu avó. En 1954, por iniciativa do cardeal de Galicia Quiroga Palacios, o mosteiro cisterciense de Viaceli, en Cantabria, faise cargo da restauración de Sobrado. O 25 de xullo, día de Galicia, regresan os monxes. Recentemente, en 2015, foi declarado Patrimonio da Humanidade. Hoxe o mosteiro está en obras, para recuperar o seu máximo esplendor. 

Vista das torres desde o claustro dos Medallóns. 

Cando saímos xa se deita o sol tras os cumes do Bocelo. Os primeiros morcegos tecen os fíos escuros da noite. O Mosteiro de Sobrado dos Monxes é para min un amigo, un inmenso camarada de pedra presente nas miñas lembranzas máis queridas. Que lonxe se foron aquelas tardes douradas de outono, cando vían os meus ollos de neno navegar as follas murchas polas augas escuras do Tambre! Á sombra das súas torres, nas que se pousan as andoriñas nos estíos dourados,  descansan as cinzas dos meus devanceiros. Algún día tamén eu serei cinzas e descansarei con eles para sempre, cando toquen por min as badaladas do Mosteiro de Sobrado dos Monxes. 

O Mosteiro de Sobrado dos Monxes no crepúsculo. 

En Vilar de Donas

En Vilar de Donas, no concello lugués de Palas de Rei, preto do Camiño Francés de Santiago, atopamos unha xoia do románico galego. A carón das ruínas dun vello mosteiro, a igrexa de San Salvador garda verdadeiros tesouros. Aínda que existen varias teorías sobre as orixes do templo (a primitiva igrexa de San Salvador puido ser fundada por monxes irlandeses no século VI), a tradición popular dinos que foron dona Bela e dona Elvira, dúas damas francesas que peregrinaron a Compostela, as que fundaron aquí un mosteiro de mulleres, de aí o precioso nome deste lugar: Vilar de Donas.

Igrexa de San Salvador de Vilar de Donas.

Tras pasar por debaixo dos seus preciosos arcos románicos, con ondas mariñas e cabezas de lobos esculpidas, parece que retrocedemos no tempo. Chegamos a porta principal do templo. Recíbenos un impresionante pórtico, que podería datar do século VI, e que ten labrados nas súas arquivoltas anxos e demos, gárgolas e rosas dos ventos, trebos e cruces celtas. Tras unha porta de madeira de castiñeiro,  que parece sacada da Terra Media de Tolkien e que foi realizada á imitación da porta da catedral alemá de Ratisbona, agárdannos moitos segredos. 

Entrada de San Salvador de Vilar de Donas.

Nada máis entrar, á nosa man dereita, vemos dous magníficos sepulcros de pedra. Neles descansan dous cabaleiros medievais. Un durme sobre dúas cabezas de león mentres o outro descansa coas espadas nas mans. Este templo de Vilar de Donas foi doado en 1148 á Orde de Santiago, defensora dos peregrinos do Camiño. Aquí foron enterrados moitos cabaleiros santiaguistas mortos en Galicia para descansar das batallas libradas en vida.

Sepulcros de cabaleiros medievais en Vilar de Donas.

E por fin chegamos ao gran tesouro do templo: as súas pinturas góticas, as mellor conservadas de toda Galicia. Datadas do Ano Santo Compostelán de 1434, promovido polo rei Xoán II de Castela, nelas podemos ver a Xesús, á Virxe María, ao profeta Daniel... Tamén vemos a Cruz de Santiago, xunto coas armas de León e Castela, bañadas pola luz que cae peneirada polas fiestras do templo. Saímos cos ollos cegados pola beleza das pinturas murais. Os raios do solpor, como paxaros de lume, póusanse xa nos arcos románicos, sabedores de tantos misterios e segredos, que nos falan de tempos remotos.

Os preciosos arcos románicos de Vilar de Donas.

 Non queríamos marchar de Vilar de Donas sen dar ás grazas a don Jesús García, gardián das chaves de Vilar de Donas, que tan amablemente nos abriu as portas deste máxico lugar e nos descifrou os enigmas que custodian as súas pedras seculares. Marchamos lembrando os versos daquel poema de Cunqueiro, titulado "Rondeau das señoras donas pintadas no ouso do Vilar, no século XIV, cheirando unha frol", que din así: 

Ei, donas do Vilar! Erguede os finos rostros e sorride,

que andan galáns de corte con soedades de vós!

 Agás que prefirades velos morrer de amor.

 Le temps s'en va!

 Le temps s'en va!

mes dames!  

Damas de Vilar de Donas, fermosas para sempre cos vosos cabelos dourados e panos de seda, que respirades o recendo dunha flor indiferentes ao paso dos séculos; estades agora temén nos nosos corazóns, pintadas pola man do recordo!

As fermosas pinturas de Vilar de Donas.

No Pórtico da Gloria

O pasado verán, despois de saber a boa noticia da restauración do Pórtico da Gloria, non dubidamos en irlle facer unha visita. Así que collemos un tren na Coruña. Non tardamos en ver a través dos cristais do noso vagón as torres da cidade de Compostela, molladas por unha chuvia de séculos, que custodian con devoción os restos do Fillo de Zebedeo.

A Praza das Praterías, coa Berenguela de fondo.

Qué gusto da sempre camiñar polas rúas de Compostela, pisadas antano polos bordóns de tantos peregrinos, percorridas hoxe por estudantes cheos de vida, ateigadas de xentes vidas de todos os países do mundo!  E sentir a canción eterna da Fonte dos Cabalos nas Praterías e tamén as badaladas melancólicas da Berenguela, que nos lembran aquelo que dicían os vellos romanos: "Omnes vulnerant, ultima necat". Así, neste paseo feliz, os nosos pasos lévannos por fin á Praza do Obradoiro. Alí poñemonos á cola para poder visitar o Pórtico da Gloria, a xoia do románico medieval en Europa.

Chegamos á Praza do Obradoiro.

Despois de varias horas esperando, entramos polas portas da catedral, tan emocionados como peregrinos de tempos antigos. Agora sí, por fin, contemplamos o Pórtico. Os nosos ollos énchese coa visión das pedras labradas polo cicel divino do Mestre Mateo. Esta obra de arte era o que vían os peregrinos ao final do Camiño, cando chegaban exhaustos ao Templo das Estrelas. Despois de vir desde moi lonxe (Francia, Inglaterra, Alemaña, Italia, Irlanda, Escocia, Bretaña, Flandes, Provenza...), os romeiros sentíanse libres de todos os seus pecados e pasaban co corazón en calma debaixo das mesmas Portas do Ceo.

O Señor Santiago preside o Pórtico da súa catedral.

No centro do Pórtico vemos ao noso patrón Santiago, que recibe con mirada paternal aos visitantes do seu templo. O Señor aparece coas súas mans chagadas, vencedor da morte nos cumes do Calvario, a carón dos anxos que portan os instrumentos da Paixón (a Cruz, a Columna, os Cravos, a Coroa de Espiñas, a Lanza...). Na parte superior, os músicos anciáns da Apocalipse, portando nas frontes coroas douradas e vestindo túnicas brancas de seda, preparan os seus instrumentos (arpas, salterios, zanfonas, organistrum...)  para tocar as súas serenatas divinas na Xerusalén Celeste. E tamén, entre Isaías e Xeremías, coas meixelas coloradas e cos rizos dourados bailándolle na fronte, o profeta Daniel sorrí polos séculos dos séculos.

O sorriso de Daniel.

Macías "O Namorado"

No precioso xardín botánico de Padrón, moi preto da casa na que deu os seus derradeiros suspiros a nosa Rosalía, atopamos o monumento de Macías "O Namorado" , aquel lendario trobador galego que morreu por amor en Andalucía. Así que cruzamos as portas do xardín, decoradas con motivos xacobeos, para coñecer está lenda do tempo das cantigas. 

Entramos ao xardín de Padrón.

Nacido no século XIV nalgún lugar de Galicia, probablemente preto de Padrón, Santiago Macías escribiu no período final da lírica trobadoresca. O galego-portugués, a lingua lírica por excelencia da Península, común a reis e mendigos no Medievo, ía perdendo forza. Os seus poemas están recollidos no Cancioneiro de Baena. Nel consérvase 21 composicións de Macías, autor das últimas cantigas en lingua galega. 

Unha fonte no xardín de Padrón.

Pero máis que polos seus versos Macías é recordado pola lenda da súa morte. Servindo como paxe do Marqués de Villena, o noso doncel coñeceu a Elvira, unha dama da que se namorou perdidamente. Mais o Marqués decidiu casar Elvira cun fidalgo andaluz. Aínda así, Macías seguía dedicando cantigas á súa señora. Cando se decatou o marido mandou prender ao trobador galego nunha torre do seu Castelo de Xaén. Aínda con cadeas nas mans e cuitas no corazón, Macías seguiu cantando. Entón, o marido penetrou furioso na torre na que xacía Macías e cravoulle no corazón unha lanza. 

"O Banco dos Namorados" de Padrón.

Hoxe, no xardín de Padrón, á sombra dos cumes lendarios do seu Pico Sacro natal, podemos ver a Macías coa súa man dereita pousada no corazón, antano traspasado pola lanza, mentres coa man esquerda sostén a súa cítara. As pombas que cantan pousadas na fonte parecen entoar as súas cantigas esquecidas mentres as pingas do orballo que bailan nas follas lembran as lágrimas que verteu por Elvira. 

Estatua de Macías no xardín de Padrón.

O sartego de Paio Gómez Chariño

No convento de San Francisco, que segundo din as lendas foi fundado polo mesmo Santo de Asís cando peregrinou cara Compostela no século XIII, atopamos un dos segredos mellor gardados da cidade de Pontevedra: o sartego de Paio Gómez Chariño. Neste maxestoso sarcófago de granito repousan as cinzas deste destacado nobre galego, que foi heroe nas augas do Guadalquivir. 

O convento de San Francisco de Pontevedra.

Paio Gómez Chariño naceu nalgún lugar indeterminado do suroeste de Galicia, probablemente na mesma cidade de Pontevedra. Emparentado coa poderosa liñaxe dos Soutomaior, foi unha figura decisiva na política da Coroa de Castela do século XIII. En 1248 loitou coa frota cristiá de Rodrigo Bonifaz, ás ordes do rei Fernando III, na Reconquista de Sevilla. Na batalla participaron moitas outras naves galegas, sobre todo de Noia e Pontevedra, os dous principais portos de Galicia naquel  tempo. Din as crónicas que o seu barco foi o primeiro en romper a ponte de cadeas de Triana para embestir os navíos musulmáns no Guadalquivir. Polo seu valor e dotes militares na batalla foi nomeado Adiantado Maior do Reino de Galicia, Almirante do mar e señor da vila de Rianxo. 

Vidreiras do convento de San Francisco.

Ademais de militar, Chariño foi  tamén un gran trobador en lingua galega. Consérvanse del 28 poemas nos Cancioneiros Medievais, algunhas das cantigas máis fermosas da lírica galego- portuguesa, como aquela dedicada ao noso Patrón Santiago que di "Ai Santiago, padrón sabido...". Aquí vos deixamos un enlace por se queredes escoitar unha das súas obras interpretadas polo grupo de música antiga Mendiño: https://www.youtube.com/watch?v=gnq2If_TWZY. Destacan as súas barcarolas, pois o mar está sempre presente nas súas composicións. Viviu na Corte de Toledo de don Alfonso X. A pesar dos seus enfrontamentos políticos, o rei sabio apreciábao polas súas dotes poéticas. Morreu en 1295 na localidade salmantina de Ciudad Rodrigo, asasinado por motivos amorosos ou políticos. Acoitelouno no corazón o cabaleiro Rui Pérez Tenorio.

Sartego de Paio Gómez Chariño. 

Despois da súa morte, os seus restos foron trasladados a Galicia para ser enterrados no convento de San Francisco. Alí, no corazón da cidade do Lérez, as súas cinzas durmen bañadas pola luz que filtran as vidreiras, a carón da súa muller María Ximénez de Maldonado, soñando quizais coas ondas do mar e coas damas e doncelas de cristal do tempo das cantigas. O seu sepulcro móstranos o gran almirante galego portando coas mans as súas armas, cos pés sostidos por dous leóns e cos rízos caéndolle na fronte. Ao pé do sartego, en letras góticas, pódese ler isto: "Aquí xaz o moi nobre cabaleiro Paio Gómez Chariño, Adiantado Maior do Reino de Galicia, primeiro señor de Rianxo, que gañou Sevilla sendo de mouros". 

Brasón de Paio Gómez Chariño. 

Atenas de Galicia

Nas vacacións de Nadal do pasado 2018, aproveitando que tiñamos un breve período de descanso, ocorreusenos visitar Ourense, a cidade das Burgas, unha das sete cruces do Vello Reino de Galicia. Ourense, unha cidade que polos seus grandes artistas e pensadores (Vicente Risco, Otero Pedrayo, Florentino Cuevillas, Blanco Amor, Lamas Carvajal, Basilio Álvarez...) foi tamén coñecida como Atenas de Galicia.

As Burgas, un dos símbolos da cidade de Ourense.

Tras aparcar no Ribeiriño, entramos na cidade pola Ponte Romana, símbolo da vella Auriense. Esta Ponte Maior ou Ponte Vella foi nos seus días unha das de maior lonxitude do Imperio Romano. Ao camiñar pola ponte, cuxos arcos bican as augas caladas do Pai Miño, os nosos zapatos arrincan un eco de séculos das lousas milenarias. Despois de cruzar a Ponte Vella, adentrámonos no corazón da cidade: a Rúa do Progreso, a Rúa do Paseo, Santa Eufemia... Desembocamos na Praza Maior, sede do Concello. Percorremos despois ese dédalo de rúas estreitas de nomes históricos que rodean a catedral: Cortés, Colón, Lepanto, Cervantes... E chegamos por fin a literaria Rúa da Paz, onde naceron dúas das figuras máis importantes da literatura galega: Vicente Risco e Ramón Otero Pedrayo. Máis arriba, na Praza do Correxidor, unha estatua lémbranos tamén ao gran don Ramón, o Patriarca das Letras Galegas.

Estatua de don Ramón Otero Pedrayo na Praza do Correxidor de Ourense.

Seguimos logo polas rúas que rodean a catedral. Na Praza do Ferro, a fonte derrama cantigas de prata polos seus canos de pedra. Baixamos ás Burgas, ao literario xardín do Posío, á Praza dos Suaves... As badaladas da catedral avísannos de que temos que marchar. Emprendemos entón o regreso pola Rúa do Progreso. Na Praza do Bispo Cesáreo, Eduardo Blanco Amor queda coas mans no peto pensando nos seus biosbardos.

Estatua de Eduardo Blanco Amor na Praza do Bispo Cesáreo.

O sol xa se deita nos cumes das montañas, tinguidos polo sangue do crepúsculo, o que nos fai lembrar outro gran escritor ourensán: Xosé Luís Méndez Ferrín. Nós cruzamos outra vez a Ponte Vella camiño do noso coche que deixamos no Ribeiriño. Xa danzan as primeiras estrelas nas augas do río Miño, que pasa silencioso para morrer nas ondas do mar. Marchamos xa, pensando nos nosos adentros que Ourense, sen dúbida, ten ben merecido ser chamada Atenas de Galicia.

Vista do Río Miño desde a Ponte Romana.

Terra de Melide

A comarca da Terra de Melide, no corazón de Galicia, foi berce dos meus devanceiros. Durante séculos, os meus antepasados viviron nesta terra formada polos concellos de Sobrado dos Monxes, Melide, Toques e Santiso. Polos seus camiños chegan peregrinos procedentes de todas as partes do mundo. É tamén unha das comarcas máis ricas en etnografía de toda Galicia. Por algo lle dedicaron os homes do Seminario de Estudos Galegos o seu monumental volume "Terra de Melide" de 1933.

A Praza do Convento de Melide.

Para coñecer a vila de Melide debemos comezar no seu centro neurálxico: a Praza do Convento, onde se reuniron en 1467 as tropas dos Irmandiños. Nesta praza destacan catro edificios históricos: o convento de Sancti Spiritus, fundado no século XIV; a capela de San Roque; a Casa do Concello e o Museo da Terra de Melide, que garda verdadeiros tesouros arqueolóxicos da zona. Saímos do corazón da vila melidense para visitar a veciña aldea medieval de Furelos. No Camiño de Santiago, a principal fonte de riqueza de Melide, unha fonte de canos con forma de leóns da de beber aos peregrinos que chegan a Compostela.

 Fonte que da de beber aos peregrinos do Camiño Francés.

Antes de chegar a Furelos pola ronda de Lugo, detémonos no Cantón de San Roque. A súa igrexa, aínda que data de 1949, conserva un fermoso pórtico románicos do século XIV, que nos fala dos tempos dos primeiros peregrinos (Alfonso II, San Francisco de Asís, Guillermo de Aquitania...). Ademáis, a carón do templo, temos o cruceiro considerado máis antigo de Galicia. Podemos apreciar nel as enrugas dun tempo remoto, labradas polo golpe puro dos primeiros canteiros. Nel Cristo móstrasenos coas mans cravadas na cruz de pedra, á sombra das palmeiras.

O cruceiro de San Roque de Melide.

E, despois de facer diversas paradas no camiño, chegamos por fin a Furelos. Trátase dunha pequena poboación medieval no Camiño Francés. Aparece xa citado en documentos do século XI. É un exemplo perfecto de como serían as aldeas xacobeas no Medievo, os lugares polos que pasarían os peregrinos do Señor Santiago tras cruzar as neves perpetuas dos Pireneos. O día da nosa visita, unha tarde chuviosa de verán, pasaban camiñantes cubertos con impermeables e bordóns de madeira. Chovía mansamente nas augas do Río Furelos, e chovía tamén no nosos corazóns. Polas lousas da ponte medieval e polas antigas rúas de pedra resoaban os pasos cansos dos peregrinos como levan resoando desde séculos remotos. E no ceo púrpura do solpor danzaban tímidas as primeiras estrelas, que sinalan o Camiño cara Compostela...

Dous peregrinos pasando pola Ponte de Furelos. 

El loro Ravachol

En el centro de la ciudad de Pontevedra, delante mismo de la basílica de la Virgen de la Peregrina, se levanta la estatua del loro Ravachol. Allí, ya con el pico callado para siempre, el que fuera el habitante más popular de la ciudad del Lérez ve como pasan los viandantes por el gran teatro del mundo.

Estatua del loro Ravachol con la Peregrina de fondo.

Parece ser que el nombre de Ravachol vendría de François Claudius Koeniggstein, un anarquista francés más conocido por François Ravachol. Tras ser detenido por poner una bomba en un café, fue detenido y condenado a muerte. Su cabeza rodó por las calles de París. Cuando le regalaron el loro al farmacéutico pontevedrés Perfecto Feijóo, lo bautizó con el nombre de Ravachol. Y la verdad es que le venía perfecto por el carácter rebelde del loro. Existen otras teorías. El intelectual Filgueira Valverde sostenía que Ravachol sería uno de los descendientes de las aves traídas por los galeones de Rande, hundidos bajo las aguas de la bahía de San Simón en 1702. En efecto, se sabe que los navíos de la Flota de la Plata, además de las riquezas que financiarían la Guerra de Sucesión Española, transportaban en sus bodegas los más insospechados tesoros de las Indias: monedas aztecas, el oro guanín del Perú, amatistas, perlas, esmeraldas, flores raras, especies nunca vistas, animales exóticos, aves del Paraíso, papagayos y loros.

Réplica de un galeón español de la Batalla de Rande. 

Sea como sea, el loro Ravachol se convirtió rápidamente en uno de los símbolos de la ciudad. En la tertulia de la botica de don Perfecto Feijóo dejaba a todos pasmados con sus ingeniosas respuestas. Su frase preferida era "Se collo a vara". Porque el loro Ravachol hablaba siempre en gallego. Lo había aprendido de las mujeres que vendían sus productos en la Plaza de la Leña. Fueron también célebres sus enfrentamientos con diferentes personalidades de su tiempo, como cuando llamó puta a doña Emilia Pardo Bazán o cuando le dijo "Vaite de aí, larpeiro" al influyente político Montero Ríos.

La preciosa Plaza de la Leña de Pontevedra.

Ravachol vivió una vida plena y murió feliz, por un empacho de bizcochos empapados en vino. Su entierro, el día 5 de febrero (Miércoles de Ceniza) de 1913, fue uno de los más multitudinarios en la historia de la ciudad. Miles de personas disfrazadas llenaron las calles pontevedresas. Llegaron telegramas de condolencias desde todas las partes de España y los periódicos locales abrieron sus portadas con la noticia. Desde entonces, todos los Carnavales, los habitantes de Pontevedra se ponen sus máscaras y rememoran el cortejo fúnebre. Y durante varios días resucita Ravachol, el eterno compañero de don Perfecto Feijóo, el símbolo por excelencia del Carnaval pontevedrés, el loro más famoso del mundo.

Estatua del loro Ravachol en Pontevedra.

"La Galice" de Jean Dieuzaide

O pasado mes de Nadal, cando xa chegaran os fríos invernais ao meu retiro de Sobrado dos Monxes, viñeron a quentar o meu corazón as fotografías de Jean Dieuzaide sobre Galicia. Foi un gran descubrimento para min "La Galice", un ábum en que Yan (así firmaba moitos dos seus traballos este fotógrafo) soubo captar de forma maxistral a esencia do pobo galego.

Portada do libro "La Galice" de Jean Dieuzaide.

Jean Dieuzaide foi un recoñecido fotógrafo francés, un dos máis importantes do século XX. Naceu na na cidade de Grenade, ao sur de Francia. Entre 1958 e 1961 viaxou pola Península coa súa cámara. Viaxou polo sur de España, seducido quizais por esas fantasías de monarcas destronados e princesas mouras que tanto cautivan aos extranxeiros que visitan Andalucía. Tamén retratou Portugal, o país irmán, a patria dos grandes navegantes e das ondas da saudade. E, como non, tamén lle dedicou unha boa parte das súas fotografías a Galicia, a pequena Francia. 

Vista da Berenguela desde a Vía Sacra de Santiago de Compostela.

Nestas fotografías galegas de Jean Dieuzaide podemos ver a realidade da nosa terra na década dos 60: mulleres vestidas con roupas de loito, estudantes paseando polas rúas molladas de Compostela, carros cargados con algas e sargazos nas praias da Toxa, os emblemáticos hórreos de Combarro, as ruínas do Castelo dos Sarmiento de Ribadavia, dúas siluetas escuras rezando na capela do Monte de Padrón, un crego camiñando diante da catedral de Mondoñedo...e sempre rostros tráxicos mirando a cámara. Son instantáneas en branco e negro tomadas na década dos 60, un tempo no que Galicia vivía presa nesa longa noite de pedra que foi o franquismo.

Os hórreos de Combarro fotografados por Jean Dieuzaide no 1961.

En 2002, un ano antes de que Jean Diuzaide nos deixase con 82 anos na cidade de Toulouse, o Centro Galego das Artes da Imaxe (CGAI) publicou "La Galice de Jean Dieuzaide", un libro conmemorativo da viaxe do fotógrafo francés. Nel están incluídas as 68 fotografías que tomou Yan na súa viaxe por Galicia. Recomendámosvos de todo corazón que busquedes este libro. Trátase dunha verdadeira xoia que nos permite coñecer o noso pasado máis recente da man dun dos fotógrafos máis ilustres do pasado século. Son 68 anacos da nosa memoria, 68 imaxes que nos falan dun dos tempos máis duros da nosa historia. Un tempo duro, de pobreza, de corazóns tristes e silencio, de emigrantes que marchaban moi lonxe cara países soñados en barcos que trazaban no mar ronseis de morriña. En fin, tempos duros, mais nos que o noso pobo sempre sabía encontrar un momento para sorrir á vida.

Un grupo de nenos xogando nas rúas de Ribadavia.