Lorca, poeta galego

Federico García Lorca, o poeta dos romances xitanos e das lúas de Granada, tamén escribiu poemas en galego. Das súas estadías en Galicia naceron os versos dos seus "Seis poemas galegos", unha das xoias de literatura galega, publicados en 1933 pola Editorial Nós de Ánxel Casal. Nestes poemas o membro da Xeración do 27 soubo captar a danza das pingas do orballo nas herbas dos nosos campos e máis a solemnidade das torres de Compostela.

Unha das ilustracións que acompañan aos seis poemas de Lorca.

Federico viaxou dúas veces a Galicia. A primeira foi no 1916, nunha viaxe de fin de curso cos seus compañeiros da Universidade de Granada. Desta primeira viaxe nacería "Impresiones y paisajes", o primeiro libro publicado polo de Fuentevaqueros. Así comezou a relación de Lorca con Galicia, que xa non faría máis que medrar: mergulla na poesía medieval dos Cancioneiros galego-portugueses, le as obras de Valle-Inclán e Rosalía...

Caricatura de Federico García Lorca realizada polo autor.

En 1932, nos tempos da Segunda República, regresaba como director da compañía teatral "La Barraca". Actúan en diferentes localidades galegas (Vilagarcía, Redondela...) e rematan na Praza da Quintana de Santiago. Nesta segunda visita nacerían os "Seis poemas galegos". Estes seis poemas son "Madrigal á cibdá de Santiago", un canto das rúas milenarias e das pedras molladas de Compostela; "Romaxe de Nosa Señora da Barca", dedicado á romaría do santuario da Virxe da Barca de Muxía, unha das máis concorridas da Costa da Morte; "Cantiga do neno da tenda", unha homenaxe aos emigrantes galegos en América, que cruzaron o mar deixando ronseis de morriña; "Nocturnio do adolescente morto", que narra a morte dun xoven afogado nun río da montaña; "Danza da lúa en Santiago", en que retoma unha vez máis o motivo da lúa tan tratado na poesía lorquiana; e "Canzón de cuna pra Rosalía de Castro, morta", un fermoso poema dedicado a Rosalía, a nosa triste Musa de negras sombras que Federico consideraba a súa "hermana en tristeza".

Ilustración do poema "Canzon pra Rosalía de Castro, morta".

En 2004, a Editorial Camiño do Faro publicou unha fermosa edición ilustrada dos "Seis poemas galegos" de Federico García Lorca. Recomendámosvos que busquedes esta edición recente, cun prólogo de Francisco Umbral. Con estes seis poemas descubriredes que Federico soubo captar a esencia de Galicia. O de Granada foi, como o rei don Alfonso X "O Sabio" desde Toledo, un deses autores universais que demostrou que o galego non coñece fronteiras. Quen sabe se, de non ser polo golpe fascista que acacabou coa súa vida na localidade granadina de Viznar, non nos tería regalado máis poemas na nosa lingua Federico García Lorca, poeta galego. 

Portada de "Seis poemas galegos" de Federico García Lorca.

Betanzos, cidade dos Cabaleiros

Este pasado fin de semana visitamos Betanzos, a cidade dos Cabaleiros, unha das sete cruces que relucían no brasón do Vello Reino de Galicia. Tras entrar polo arco da Ponte Nova, temos a sensación de retroceder no tempo cara séculos pasados. As vellas rúas de pedra de Betanzos, engalanadas con fitas e pendóns medievais, prepáranse para celebrar a Feira Franca Medieval, conmemorando que en 1465 o Rei de Castela Enrique IV lle concedeu o título de cidade.

Entrando pola porta da Ponte Nova de Betanzos.

Chegamos a Praza dos Irmáns Naveira, dous dos grandes benefactores da cidade, que sinalan cara ás Américas onde conseguiron a súa fortuna que logo gastaron en edificios públicos na súa vila natal. No centro da praza, a fonte da Diana, de cor verde, decorada con figuras de lendarias sereas e tritóns, deixa caer fervenzas de prata polos seus canos, abrasados polo sol do mediodía. As badaladas de Santo Domingo xa dan as dúas. Así que buscaremos un sitio para comer antes de percorrer o casco vello da cidade brigantina.

Estatua dos Irmáns García Naveira na praza do seu nome.

Xa cos ánimos recobrados, subimos logo pola Praza da Constitución, unha das máis históricas de Betanzos. O Pazo de Bendaña fálanos de tempos idos e a Casa Núñez de fantasías modernistas. Tamén vemos un marcador electrónico que conta as horas e segundos que faltan para que Betanzos, fundado no 1219, faga oitocentos anos de historia neste 2019. Deixamos atrás as torres da Igrexa de Santiago. Perdémonos por un labirinto de rúas de nomes enxebres (Rúa dos Ferreiros, dos Prateiros, dos Ferradores...) ata chegar á Praza de Fernán Pérez de Andrade, un dos centros principais do gótico en Galicia. Recíbenos a Igrexa de Santa María do Azougue.

Fachada da Igrexa de Santa María do Azougue.

E entramos por fin no templo de San Francisco, un dos máximos exponentes do gótico galego. Nel está soterrado Fernán Pérez de Andrade "O Boo", o cabaleiro que fixo da liñaxe dos Andrade unha das máis poderosas do seu tempo. Este nobre galego ten un papel decisivo na Historia de España. En 1366 estalaba a Guerra Civil en Castela. Fernán Pérez de Andrade apoiou nun principio ao rei lexítimo, Pedro I, tamén chamado polos seus inimigos Pedro "O Cruel" e polos seus partidarios Pedro "O Xusticieiro". Pero despois, ao ver o rumbo que tomaban os acontecementos bélicos (as Compañías Brancas, integradas por mercenarios franceses, cruzaban os Pireneos para loitar contra Pedro I), pasouse ao bando do irmán bastardo de Pedro I, Enrique de Trastámara, futuro Enrique II de Castela. En 1369, o rei Pedro I é asasinado a traición no Castelo de Montiel polo seu irmán. A lenda di que Fernán Pérez de Andrade foi quen suxeitou ao rei lexítimo mentres o usurpador lle asestaba a puñalada mortal. E tamén se di que, ante á mirada de reproche do monarca traizoado, o de Andrade respondeu cunha das frases máis célebres da historia de España: "Eu non quito nin poño rei, pero axudo ao meu señor". Tras este rexicidio, Fernán Pérez de Andrade convertiuse no nobre máis poderoso de Galicia, a man dereita de novo rei, o usurpador Enrique II. Deste fascinante capítulo da nosa historia fálanos o maxestoso sepulcro de Fernán Pérez de Andrade "O Bo", no interior do templo de San Francisco. O sartego do nobre, representado co forma dun orante cabaleiro, descansa nas cabezas dun xabarín e dun oso, símbolos da liñaxe dos Andrade.

Sepulcro de Fernán Pérez de Andrade "O Bo"

Agora si, toca despedirse de Betanzos, a cidade dos Cabaleiros, a capital do gótico galego. Atrás quedan as rúas cheas de postos de comida, de xogos antigos e de representacións de xustas de cabaleiros. Dentro das súas vellas murallas lembramos tempos idos de trobadores, reis, traicións, batallas e torneos. Apuramos os nosos últimos momentos en Betanzos camiñando polo Parque do Pasatempo. E, como se se despediran de nós, as barcas betanceiras cabecean docemente nas augas do río Mandeo, agardando que cheguen os días felices dos Caneiros.

Barcas no Río Mandeo.

O Pergamiño Vindel

Hai xa case dous anos, despois de moito tempo lonxe das ondas do mar de Vigo que cantaron os seus versos, as cantigas do trobador vigués Martin Codax regresaban a Galicia. Desde o 10 de outubro de 2017 ata o 4 de marzo de 2018, esta xoia da literatura medieval europea púidose visitar no Museo do Mar de Galicia, na cidade de Vigo, a carón mesmo da Praia de Samil.

Réplica dunha dorna que se pode ver no Museo do Mar de Vigo.

Alí nos fomos desde Coruña. Foi nun día de chuvia do mes de decembro, pola ponte da Constitución.     Tras varias horas en coche, coa canción monótona das pingas de chuvia golpeando no cristal, chegamos por fin ao Museo do Mar. Antes de ver o pergamiño, fixemos un breve percorrido polas salas do museo, que gardan os segredos e misterios do mar de Galicia. Puidemos ver réplicas de dornas de madeira, nas que navegaban os mariñeiros polas nosas rías no pasado; escafandras e demais instrumentos de mergullo, empregados polos aventureiros que buscaban os lendarios tesouros dos galeóns de Rande; un mapa da viaxe do HMS Beagle, o barco no que navegou Charles Darwin... e ata poidemos ver unha réplica do Trofeo Teresa Herrera gañado polo Real Club Celta de Vigo na casa do seu eterno rival.

Trofeo Teresa Herrera que se pode ver no Museo do Mar de Vigo.

Despois de visitar as salas do Museo, a guía da exposición levounos por fin a planta que gardaba o Pergamiño Vindel, obxecto principal da nosa visita. Nesta sala, decorada con putros obxectos do Medievo, retrocedemos aos tempos das cantigas galego-portuguesas. Vemos biblias traídas de diferentes catedrais españolas, chaves oxidadas que abrían as portas de cidades medievais, columnas pertencentes ás grandes abadías de Galicia (Sobrado dos Monxes, Oseira, Samos...), instrumentos de madeira que reproducen os que tocan os músicos anciáns no Pórtico da Gloria, cítaras que tocaban os trobadores nas Cortes de Portugal e Castela... E, por fin, cun cadro das Illas Cíes pintadas por Lugrís de fondo, o Pergamiño Vindel coas sete cantigas de Martin Codax, escritas no manuscrito coa minuciosa caligrafía do amanuense medieval.

O Pergamiño Vindel coas sete cantigas de Martin Codax.

O 4 de marzo de 2018 o Pergamiño Vindel, único documento que contén a notación musical das cantigas medievais galego-portuguesas, regresou aos Estados Unidos, á Morgan Library de Nova York. Unha lástima que unha peza de valor incalculable, unha das obras máis importantes da nosa literatura non se poida visistar en Galicia. En fin, despois de visistar o museo, buscamos un restaurante para comer ao lado da praia de Samil, envolta nun manto gris de orballo, coa silueta das Illas Cíes de fondo. Alí, naquela mañá gris da ponte da Constitución, facía balance daquel primeiro cuadrimestre na carreira. Por último, despois de terminar a comida, subimos outra vez ao coche para volver a Coruña, mentres na praia rompían mansas as ondas do mar de Vigo, meu amigo...

Mural de Luís Seoane no Museo do Mar de Vigo.

En Pontevedra con Valle-Inclán

Aproveitando que chegan as vacacións estivais, despois dun longo curso, collemos o coche para seguir coñecendo Galicia, pois faltan aínda moitos lugares por descubrir na nosa terra. Esta vez visitamos Pontevedra, a capital das Rías Baixas que regan as augas do río Lérez. Unha cidade chea de historia, mais tamén unha das máis modernas de Galicia.

Vista da Ponte dos Tirantes, enriba das augas do Río Lérez.

E que mellor maneira de coñecer Pontevedra que da man dun dos seus habitantes máis célebres: Ramón María del Valle-Inclán, que paseou durante moitos anos as súas longas barbas de chivo pola cidade do Lérez. O gran literato galego fainos de cicerone polas rúas empedradas e polas fermosas prazas pontevedresas. Camiñamos entre casas brasonadas, pazos urbanos, acolledores soportais e cruceiros labrados polo cicel dos vellos canteiros galegos. Tamén moitas fontes fan honor ao cantar popular que di: "Pontevedra é boa vila, da de beber a quen pasa".

Unha das características fontes na Praza da Verdura de Pontevedra.

Chegamos a Praza das Ferrerías, unha das máis coñecidas da cidade. Nela vemos os xardíns de Casto Sampedro, coas súas fontes cantareiras. Ao fondo vemos a fachada do convento de San Francisco. No seu interior, nun maxestoso sartego de granito, descansan as cinzas do meu querido Paio Gómez Chariño, trobador e mariño galego do século XIII. Xusto detrás da praza, atopámonos co santuario da Virxe da Peregrina, patroa da cidade. Tamén vemos un monumento do loro Ravachol, emblema do Entroido de Pontevedra.

Vista do santuario da Virxe da Peregrina desde os xardíns de Casto Sampedro.

Seguimos o noso percorrido por Pontevedra: a Praza da Leña, a Ponte do Burgo, a Praza da Verdura, o Pazo de Mugartegui, a Basílica de Santa María, a Rúa Real, a Praza do Teucro, a Casa das Campás, o Cruceiro das Cinco Rúas... Pasamos por diante do Concello (por certo, o día da nosa visita tomaba posesión por sexta vez como alcalde Miguel Anxo Fernández Lores). Chegamos ás ruínas de Santo Domingo, que se levantan lembrando séculos pasados e tempos que foron. Falaremos con máis profundidade delas noutro momento, porque ben merecen un texto a parte. Despois de visitar as magníficas ruínas, perdémonos polos xardíns de Colón, preto da Alameda pontevedresa. Alí, arredor dunha estatua do gran navegante, fontes con forma de deuses antigos e nenos espidos deixan caer fervenzas dos seus canos de bronce. 

Estatua de Cristóbal Colón nos xardíns de Pontevedra que levan o seu nome.

É tempo de marchar. Dóenos no corazón ter que lle dicir adeus á Pontevedra, esa fermosa cidade que tan ben nos acolleu nas súas prazas e rúas. Mais as campás da Peregrina xa tocan un réquiem pola morte do día. As sombras comezan a medrar e debemos regresar á Coruña. Emprendemos o camiño de volta. Deixamos na Praza de Méndez Núñez a Valle-Inclán, o noso guía neste roteiro por Pontevedra. Alí queda don Ramón, contemplando como pasan as xentes polas rúas da cidade que tanto quixo. Adeus, Pontevedra: Volverémonos ver.

Estatua de Ramón María del Valle-Inclán na cidade de Pontevedra.

La nao Victoria

El pasado mes de septiembre, cuando ya morían los últimos días del verano, amarró sus anclas en el puerto coruñés una réplica de la Nao Victoria, la célebre nave con la que Magallanes y Juan Sebastián Elcano dieron la primera vuelta al mundo. Así que nos dirigimos a la marina de la ciudad coruñesa. Bajamos desde las calles de la Ciudad Vieja. Los rayos de luz matinal se posaban en el blasón de la Casa Cornide, antaño residencia del ilustrado coruñés José Cornide.

La Casa de Cornide, cuna del gran ilustrado gallego José Cornide Saavedra.

Luego descendemos por la Calle Damas, escuchando la canción argentina que sale de los caños de la Fuente del Deseo, en la Plaza de Azcárraga. Nuestros zapatos arrancan un eco de siglos al pisar las calles empedradas de la Ciudad Vieja. Dejamos atrás la Iglesia de Santiago, cuyas campanadas se mezclan con el canto de las gaviotas. Divisamos ya las blancas galerías, iluminadas por el candente sol del mediodía, como mejillas de muchachas que se sonrojaran al vernos. Al fondo, cabeceando sobre las olas, mecidos por la brisa de la tarde, cabecean los mástiles y las banderas de la réplica de la Nao Victoria.

Vista de las emblemáticas galerías de la Ciudad de Cristal.

Subimos a bordo para rememorar el célebre viaje de Magallanes, la primera circunnavegación del orbe en la Historia de la Humanidad. La nao Victoria fue construida en los astilleros de Zarautz, en el País Vasco. Formaba parte de la conocida como "Armada de las especies", una flota a la que el emperador Carlos V había asignado la misión de navegar hacia las llamadas "islas de las especies". Zarpó de Sevilla el 10 de agosto de 1519, con el almirante portugués Fernando de Magallanes al mando. Tras superar mil vicisitudes, la flota capitaneada por la nao Victoria pasa por la Patagonia,  cruza el Cabo de Hornos, sale al Océano Pacífico y llega a las Islas Marianas. Arriban también al archipiélago de las Islas Filipinas, donde muere Fernando de Magallanes. El marino vasco Juan Sebastián Elcano es elegido nuevo capitán de la Victoria. Sería pues a las órdenes de Elcano, cuando el 6 de septiembre de 1522, después de tres años de larga travesía, la nao Victoria recalaba en el puerto de Sanlúcar de Barrameda. Así terminaba la primera vuelta mundo en barco de la historia.

El Castillo de San Antón, testigo de tantas batallas en el pasado.

Cuando la sangre del crepúsculo se derrama sobre las almenas del Castillo de San Antón, desembarcamos del insigne navío. Atrás quedan las banderas y los mástiles de la Nao Victoria. Al amanecer, la Nao Victoria dejó las costas gallegas. Su mascarón de proa, con sirenas de bellas sonrisas y senos desnudos esculpidas, tenía que seguir humillando las olas de los mares. Esperemos que algún día vuelva a hacernos una visita.

Réplica de la Nao Victoria, que se pudo visitar en el puerto coruñés el pasado mes de septiembre.

Pontemaceira

No concello coruñés de Negreira, moi preto da cidade de Santiago de Compostela, atopámonos coa xentil aldea de Pontemaceira, no Camiño de Santiago cara Fisterra. Arrolado polas augas escuras do Tambre, río de lendas e melancólicas dinastías, o Pazo de Baladrón saúdanos coas súas afiadas ameas e coas súas paredes cubertas polas hedras.

Vista do Pazo de Balandrón de Pontemaceira. 

Por aquí pasaban os peregrinos que, despois de chegar a Compostela, seguían camiñando cos seus bordóns ata Fisterra, onde se cría que remataban as terras occidentais e comezaban os dominios neboentos do "Marem Tenebrosum", poboados de brétemas e de monstros mariños. A Ponte Vella de Pontemaceira data do tempo dos romanos, mais foi reconstruida nos tempos esplendorosos do Camiño de Santiago para que puidesen os peregrinos continuar a súa viaxe cara o fin do mundo.

Camiñando pola Ponte Vella. 

A tradición di que por esta Ponte pasaron os discípulos de Santiago cos restos do Fillo de Zebedeo. Perseguidos polos habitantes pagáns da Gallaecia mandados pola raíña Lupa, os discípulos cruzaron a ponte. Dinos a lenda que esta se derrubou xusto despois de que pasaran os discípulos cristiáns, impedindo que foran alcanzados polos seus perseguidores. Esta milagre permitiulles chegar ao Campo das Estrelas, onde sepultaron o seu mestre. Alí, custodiado polas árbores do lendario Bosque Libredón, o sepulcro do Apóstolo Santiago pasou desapercibido durante séculos, ata que foi descuberto polo ermitán Paio. Así foi como naceu Compostela.

A Ponte Vella de Pontemaceira. 

Cruzamois pois a Ponte Vella. Os nosos zapatos arrincan un eco de séculos ao pisar as lousas da ponte, gastadas polo tránsito constante de peregrinos e carros do país. Adentrámonos nas rúas da pequena aldea. Nelas xogan os nenos, libres aínda de toda preocupación. Algunhas das casas de Pontemaceira locen escudos heráldicos, con fermosas sereas esculpidas, que nos lembran a lenda dos Mariño. Vemos tamén un cruceiro de pedra, que nos recorda como hai dous milenios Cristo derramou por nós o seu sangue nos cumios do monte Calvario.

Un cruceiro de pedra na aldea de Pontemaceira. 

Hora de volver. Os raios do solpor xa se pousan nas ás das bolboretas, que voan nas ribeiras do Tambre. Cruzamos outra vez a Ponte Vella. Detrás deixamos os muíños de Pontemaceira, hoxe apeados, mais que no pasado foron centro de reunión de de festa dos seus veciños. Nós marchamos, pero Pontemaceira queda. Recomendámosvos que lle fagades unha visita a esta fermosa aldea do Camiño de Santiago, pola que pasaban e pasan os peregrinos camiño do mar do fin do mundo.

Vista do río Tambre desde o interior dun dos muíños de Pontemaceira. 

"Bayona La Real"

Bañada por las olas del Atlántico, que dicen sus eternos suspiros y lamentos de salitre, la Real Villa de Baiona, coronada por las almenas y torreones de la Fortaleza de Monterreal, nos recibe con la sonrisa de las Islas Cíes, posadas en el lecho trémulo del mar, que coronan como tres esmeraldas la frente de la reina de las rías de Galicia.

Un sencillo crucero de piedra nos recibe con los brazos abiertos.

Nada más llegar, nos dirigimos a la Fortaleza de Monterreal, testigo de tantos asedios y batallas. Pasamos debajo de sus arcos de piedra que lucen esculpidas en sus escudos las armas de la melancólica dinastía de Habsburgo. Este puerto de Baiona fue decisivo para defender los dominios de los poderosos reyes de la casa de los Austrias. Por algo Felipe II, "el Rey Prudente", dijo "Bayona, llave de mis reinos". Porque las murallas de Monterreal tuvieron que repeler innumerables invasiones a lo largo de los siglos, desde las naves romanas de Julio César hasta las huestes del caudillo musulmán Almanzor. En época más reciente, sus cañones también frenaron los ataques de los ingleses y portugueses.

Entramos en Monterreal tras pasar bajo sus arcos de piedra con los blasones de los Austrias.

Recorremos las viejas murallas, acariciadas por la brisa del mar y salpicadas por las olas. Un olor a pólvora, recuerdo de pasados combates y batallas, parece surgir de las piedras militares. Posadas en las almenas, las gaviotas cantan dulces barcarolas aprendidas en la soledad de las islas ignotas. Seguimos nuestro recorrido bajo la sombra de los árboles, entre viejos cañones oxidados y torreones defensivos. A lo lejos, la presencia de las Islas Cíes, envueltas en un cendal de brumas, reconforta nuestro corazón.

Unos de los muchos cañones que defendían antaño la Fortaleza de Monterreal.

Después de recorrer las murallas de la fortaleza, nos acercamos al puerto. En él, mecidos por las olas, cabecean los mástiles de la réplica de la carabela "La Pinta", una de las tres naves que descubrió las Indias en 1492. Este barco, capitaneado por Martín Alonso Pinzón, llegó a Baiona en 1493, que se convertía así en el primer lugar del viejo continente que supo del Descubrimiento del Nuevo Mundo. Todos los años se conmemora este histórico suceso con la popular "Festa da Arribada de Baiona".

Réplica de la carabela de Martín Alonso Pinzón "La Pinta".

Por último, después de visitar el interior de la carabela, nos adentramos en el casco viejo de la villa, un laberinto de rúas estrechas y casas blasonadas. En las posadas y restaurantes, repletos de turistas, se degustan los manjares de la ría. Rumor de conversaciones alegres y carcajadas festivas llena las calles de piedra. Nosotros nos vamos. Las nubes, teñidas ya por la sangre del crepúsculo, navegan como blancas carabelas rumbo de bahías ignotas y ciudades sumergidas. Atrás queda, presidida por las almenas y torres de la Fortaleza de Monterreal, la Real Villa de Baiona, la primera población de Europa que supo la buena noticia del Descubrimiento de América.

"Encontro entre dous mundos", monumento al Descubrimiento de América en Baiona.