En Ribadavia

Onte, martes de Carnaval, fixemos unha excursión a unha das nosas cidades medievais máis bonitas, antiga capital do Reino de Galicia: Ribadavia. O día amencera cun ceo plomizo, gris, e nos cristais do coche caían monótonas as gotas de chuvia. Pero cando chegamos, nada máis  baixar do coche, parou de chover e saíu unha raiola de sol. Recibiunos a sombría silueta das ruínas do Castelo dos Sarmiento, coas letras do nome de Ribadavia. E diante desta mole de pedras derruídas, que recordan tempos escuros e feudais, contrastaban dúas coloridas figuras de Entroido, mentres os músicos tocaban na veciña Alameda. 

As ruínas do Castelo dos Sarmiento.

Entramos na vila pola parte de detrás do castelo. Saímos á Praza Maior, que estaba totalmente deserta. Comemos nun dos restaurantes dos soportais da Praza. Como non podía ser doutra forma, acompañamos a nosa comida cuns vasos de viño do Ribeiro, que tanta sona lle dan a esta comarca. Mentres comemos, a través do cristal da fiestra do resturante, víamos como na Praza Maior ultimaban os preparativos para celebrar a festa do martes de Carnaval. Hoxe a Praza, deserta, non ten nada que ver coa que acolle multitudes durante os dous grandes eventos da vila: a Festa da Historia e a Mostra Internacional de Teatro. Xa cos ánimos recobrados, estabamos listos para descubrir o casco vello da vila, un dédalo de rúas estreitas de nomes bíblicos. Pasamos pola Praza da Magdalena, polas igrexas de San Xoán e Santiago, pola Casa da Inquisición...

A Igrexa de Santiago de Ribadavia.

Retrocedemos a un mundo perdido, detido no tempo, un mundo medieval de reis destronados, cabaleiros e doncelas, señores e servos, príncipes e mendigos, inquisidores e xudeus. Camiñamos polas rúas de Ribadavia, empedradas con lousas, molladas aínda pola chuvia. As casas teñen balcóns de madeira, adornados con flores, e moitas presentan símbolos hebreos (o candelabro de sete brazos, a estrela de David...). Porque Ribadavia ten unha das xuderías máis importantes da Península. Aquí establecéronse na Idade Media moitos xudeus sefardíes. Ata que co Decreto de Expulsión dos Reis Católicos de 1492 comezaron a ser perseguidos. Por este motivo estableceuse en Ribadavia a sede da Inquisición en Galicia. Da presenza dos xudeus na vila só quedan estes símbolos e tamén "A Tafona de Herminia". Nesta tenda Herminia vende doces hebreos, elaborados segundo as vellas receitas xudías: uns doces deliciosos, tal e como tivemos ocasión de comprobar.

A famosa "Tafona da Herminia" de Ribadavia.

Por último, para despedirnos de Ribadavia, camiñamos polo seu paseo fluvial. O río Avia, afluente do Miño, pasaba lentamente, docemente, rodeado de brancas abidueiras, para morrer no mar da Guarda. Contemplando esta pequena vila escondida nun val, rodedada de montañas e viñedos, costa facerse idea da gran importancia histórica que tivo no pasado: capital de Galicia durante o breve reinado de García (1065- 1071), asaltada polas tropas inglesas do Duque de Lancaster en 1386, determinante na expulsión do exército de Napoleón na Guerra da Independencia... Poderíamos estar paseando toda a tarde polas frescas ribeiras do Avia, pero temos que volver. Cruzamos a ponte para marchar. Polo retrovisor vin como desaparecían as casas de Ribadavia, apiñadas nas ribeiras do Avia, envoltas polo manto gris da orballo naquela tarde de martes de Carnaval.

Vista de Ribadavia desde a Ponte de San Francisco.

Santa María de Melide

Outono: os bosques xa se visten de cores decadentes e, no corazón, os violíns de Verlaine tocan a súa partitura de saudade. Imos pensando todas estas cousas, nesta tarde gris de novembro, mentres nos diriximos a Santa María, un templo románico do século XII, situado no Camiño Francés de Santiago que pasa polo Concello de Melide, moi perto da casa dos meus avós paternos, aquela casa branca dos domingos da miña infancia. Despois de conducir por aquela pista que transcorre polo medio do bosque, chegamos por fin a Santa María, recibidos por un cruceiro rodeado de follas murchas, cando xa se pon o sol no horizonte como unha moeda de ouro vello.

Entrando na Igrexa de Santa María.

Unha vez alí, tras apearnos do coche, atravesamos a pequena cancela de ferro do adro do templo, o que para min foi como abrir a porta da memoria, o baúl dos recordos, ao regresar a aquel lugar tan íntimo que levaba tantos anos sen visitar e que me trae tantas lembranzas: as interminables tardes de domingo, as noites de Fin de Ano compartidas co meu avó, as festas de San Roque no corazón do verán... Mentres recordaba aquela etapa da miña vida, o día despedíase cunha festa de cores no horizonte: verde, esmeralda, laranxa, ocre, púrpura... A luz do solpor póusase nas pedras románicas, que parecen cobrar vida. Camiñamos polos sendeiros do adro, mollados aínda pola chuvia, á sombra alargada dos cipreses. Vemos os preciosos pórticos do templo, xenuinamente románicos, decorados con figuras de cordeiros e follas de palmeiras de Terra Santa, inmortalizados na pedra polo cicel do canteiro medieval.

Un dos pórticos da igrexa de Santa María de Melide.

Ás veces, a chuvia volve caer. Entón reina un silencio de cipreses, interrompido nada máis que polo canto do reiseñor e polos pasos dos peregrinos que pasan por este tramo do trazado do Camiño Francés. Hoxe non pasaron moitos. Tan só vimos unha peregrina, cos ollos azuis e cabelo dourado recollido nunha trenza. Pode que fose francesa, ou inglesa, ou alemá. Quen sabe. O caso é que a mirei pasar, pensando que historias e segredos levaría na súa mochila decorada con vieiras e frechas amarelas, mentres se perdía polo vello sendeiro, entre campos orballados e prados verdes, camiño de Compostela...

Indicador do Camiño de Santiago na aldea de Santa María.

Saímos xa do templo. Unha brétema vermella vaga polos campos durmidos. As primeiras estrelas espéllanse xa nas pozas. Os fogares da pequena aldea de Santa María, que se preparan para as longas noites invernais, encenden os seus farois, Tamén alumean as humildes luces de Nadal. Nós montamos no noso coche. Despedímonos de Santa María de Melide, esa xoia que tantos segredos garda nos seus pórticos. Atrás deixamos as súas pedras románicas, vixiadas polos mudos cipreses, bañadas xa polos raios prateados do luar.

Vista lateral de Santa María de Melide.

A Coruña literaria

A Coruña, a nosa cidade, rebosa literatura. Por iso, propoñémosvos hoxe seguir as pegadas dos nosos escritores máis ilustres. O punto de partido do noso paseo literario non podía ser outro: a Praza de María Pita. Alí, no corazón da cidade, levántase o monumento da coruñesa máis célebre. A nosa heroína sostén a súa lanza co alférez inglés aos seus pés, igual que na batalla de 1589, cando presenciaron as súas fazañas as tropas invasoras de Francis Drake e as naves do corsario tiveron que regresar coas bodegas baleiras, trazando longos ronseis de derrota no mar das Illas Británicas.

Monumento de María Pita. 

Comezamos pois o noso percorrido. O sol da mañá brilla nas cúpulas modernistas do Concello. Cruzamos a Porta Real e adentrámonos na Cidade Vella. Subimos a costa presidida pola igrexa de Santiago, a máis antiga da Coruña, antiga sede do Concello na Idade Media, unha xoia do románico que contempla as galerías da Mariña, acariciadas por brisas mariñas e salpicadas de salitre. Na Rúa Tabernas, na vella casa da señora de Pardo Bazán, ondean as bandeiras da Real Academia Galega. Saímos a Praza de Azcárraga. Nela, á sombra das árbores, a Fonte do Desexo musita vellas cantigas de prata. Ao lado da Praza, na Rúa do Príncipe, vemos a casa na que viviu Rosalía de Castro, a musa das negras sombras e lágrimas de morriña.

A casa na que viviu Rosalía de Castro. 

Poderíamos seguir ata San Carlos, o romántico xardín en que repousan as cinzas de sir John Moore, ou subir a Rúa Damas e ver a Casa Cornide e a Colexiata de Santa María do Campo, mais preferimos regresar a María Pita e perdernos por esas estreitas rúas que rodean a praza (Franxa, Barrera, Florida...). Sempre me chamaron a atención estas rúas, que teñen gravados nas súas lousas, cunha gran variedade de cores e símbolos heráldicos, os escudos e brasóns dos vellos reinos da Península: Portugal, Castela, León, Aragón, Navarra, Cataluña... e, por suposto, o reino de Galicia, presidido polas armas da cidade da Coruña.

Escudo da cidade da Coruña. 

Seguimos polas tabernas da zona dos viños (Rúa do Orzán, da Galera, dos Olmos....), tabernas en que brindaban os membros da bohemia coruñesa, na longa noite de pedra do franquismo. E, sen saber moi ben como, desembocamos na Praza do Humor, a carón do mercado de San Agustín. Esta praza, deseñada polo polifacético Siro López, está dedicada aos maiores representantes do humor na literatura. No chan están debuxados grandes escritores universais (Cervantes, Chejov, Mark Twain...) e galegos (Wenceslao Fernández Flórez, Vicente Risco, Julio Camba...). E tamén, nun dos banco de pedra da praza, agárdanos cos brazos abertos don Álvaro Cunqueiro, o meigo das palabras de Mondoñedo. Poñemos así punto final ao noso paseo. Sentamos á beira de don Ávaro, para falar das cousas boas da vida na Praza do Humor, no corazón da Coruña literaria.

Estatua de Cunqueiro na Praza do Humor. 

En Compostela con Valle-Inclán

A cidade de Santiago de Compostela foi crucial na vida de Valle-Inclán. Porque, quen pode contemplar as pedras eternas de Compostela, as súas rúas empedradas, as gárgolas dos tellados que deixan caer fervenzas das súas bocas nas tardes de chuvia; sen levalas gravadas no seu corazón? Os seus amores con Compostela comezaron en setembro de 1886, cando se traslada para cursar a carreira de Dereito. Non aprobou ningún curso, mais descubriu a súa vocación literaria.

Os ollos de Valle-Inclán póusanse nas torres da catedral.

Poderíamos facer un percorrido literario pola cidade detrás das pegadas de Valle. Comezamos, como non podía ser doutro xeito, no Paseo dos Leóns da Ferradura. Nun dos seus bancos agárdanos don Ramón, escoitando o bruar do vento nos carballos de Santa Susana, contemplando cos seus ollos enigmáticos as torres da catedral. Camiñamos pola Alameda, escenario de tantos bicos e romances secretos, ata chegar a Porta Faxeira, unha das sete da desaparecida muralla medieval de Santiago de que nos fala o Códice Calixtino.

O busto do Príncipe das Letras na Praza de Cervantes.

E pisamos xa nas rúas milenarias do casco vello, lousas gastadas polos pasos constantes dos peregrinos durante séculos. Qué fermosas rúas de pedra, que discorren entre casas brasonadas e soportais decorados con vieiras e marcas de vellos canteiros! E tan fermosos como as propias rúas son os nomes destas, nomes que gardan ecos do pasado: Franco, Vilar, Nova, Raíña, Xelmírez, Casas Reais, Conga, Preguntoiro, San Francisco, Val de Deus, Orfas, Fonseca, Troia, Xerusalén... Chegamos á Praza de Cervantes. Nela vemos o busto do Príncipe das Letras, que mira con ollos altivos as nubes que pasan.

Busto de Valle-Inclán na Praza de Galicia.

Os nosos pasos lévannos ao vello Café Derbi, un dos centros intelectuais da cidade. Alí facía tertulia Valle-Inclán nas tardes do seu derradeiro ano de vida, antes de que tocasen por el as badaladas de Compostela. Pois foi en Santiago onde don Ramón nos deixaba para sempre o 5 de xaneiro de 1936. Os seus restos durmen na paz do cemiterio de Boisaca, nos arrabaldes da cidade. Aquí, diante do seu busto na Praza de Galicia, rematamos o noso paseo literario. O sol xa se deita tras os cumes do  monte Pedroso. Nós despedímonos de Valle-Inclán e perdémonos polas vellas rúas, repletas de peregrinos, que xa se preparan para celebrar o Ano Xacobeo de 2021.

Faltan só dous anos para que volvamos abrir a Porta Santa.

La tumba de Valle-Inclán

En el cementerio de Boisaca, en las afueras de la ciudad de Santiago de Compostela, descansan para siempre los restos de don Ramón María del Valle-Inclán. De sus manos huesudas y de sus largas barbas de chivo ya solo quedan grises cenizas, cenizas que reposan debajo de la humilde lápida cubierta de musgos, a la sombra de los cipreses oscuros y pensativos. Hoy visitamos la tumba del gran escritor gallego, para que no muera su memoria. 

Caminando por las rúas eternas de Compostela. 

Ramón María del Valle-Inclán moría el día 5 de enero de 1936, precisamente en Santiago. Terminaba su travesía vital en Galicia, tras pasar por ese México de leyendas de dioses crueles y trágicas dinastías y de los besos azucarados de la Niña Chole, por las tertulias y los cafés de la bohemia de Madrid, por las trincheras del frente francés en la Primera Guerra Mundial... Don Ramón regresaba para morir en su Galicia natal, la patria del Palacio de Brandeso, por cuyos pasillos y jardines transcurrían los amores del Marqués de Bradomín y la pobre Concha, mientras cantaban posados en las camelias los mirlos enseñados por el paje Florisel.

La famosa estatua de Valle-Inclán en el Paseo de los Leones de Santiago. 

Al igual que su vida, su muerte también está nimbada de leyenda. El entierro tuvo lugar el Día de los Reyes Magos de 1936, una tarde de diluvio. El féretro fue conducido por las calles compostelanas hasta llegar al cementerio de Boisaca. Se dice que cuando bajaban el ataúd a la fosa, al atardecer, un joven anarquista se abalanzó para arrancar el crucifijo. Ataúd y joven rodaron por el suelo, en un cuadro que parecía sacado de los mejores esperpentos del difunto. También se dice que los falangistas, para desprestigiar a un autor al que no perdonaban los giros ideológicos de sus últimos años, enterraron un perro muerto al lado de la tumba.

Placa conmemorativa de la muerte del autor. 

Como veis, Valle-Inclán fue genio y figura hasta la sepultura, nunca mejor dicho. Tras mil anécdotas y leyendas, esperpentos y duelos, amoríos y secretos, sus restos descansan en la paz del cementerio de Boisaca, a la sombra de los cipreses venerables. Allí duermen para siempre, arrullados por los réquiems del ruiseñor y por las graves campanadas de Compostela. Y sobre su tumba caen, como caen en sus mejores páginas, las gotas eternas de la lluvia de Galicia.

La tumba de Valle-Inclán. 

O Mosteiro de Sobrado

Erguidas hai máis de mil anos, vixiadas polos cumes solitarios do monte Bocelo, as torres do Mosteiro de Sobrado dos Monxes presiden todos os recordos da miña infancia, a patria do home que dixo o poeta Rilke. Para visitar o mosteiro percorremos a ruta da Carballeira, a carón das vellas murallas do cenobio medieval. A luz matinal, peneirada polas follas de mil carballos, cae nos sendeiros polos que parece que nos imos atopar en calquera momento co bandido Fendetestas.

Camiñando pola Ruta da Carballeira. 

Ao final do camiño divisamos as torres do mosteiro, que contemplan fragas e pradarías de silencio.  Á sombra dos cipreses, deitados nas herbas ou sentados aos pés do cruceiro, moitos peregrinos collen folgos para chegar a Compostela polo Camiño do Norte. Entramos xa no mosteiro. Percorremos os seus deliciosos claustros, nos que descansan os peregrinos e nos que se poden ver aínda monxes paseando cos seus hábitos brancos. 

O Claustro dos Peregrinos de Sobrado. 

Fundado no 952 polos Condes de Présaras como cenobio familiar, non foi ata 1142 cando chegaron da abadía francesa de Claraval os primeiros monxes que converteron a Sobrado nun dos primeiros mosteiros cistercienses da Península. Nos seus días de gloria foi dos cenobios máis poderosos en España, gozando de privilexios como a propiedade de todas as baleas pescadas no mar Cantábrico. 

Paseando debaixo dos arcos do mosteiro. 

Tras a desamortización de Mendizábal de 1836 o mosteiro foi abandonado. As hedras medran polas pedras esquecidas e nos seus claustros só se pousan os raios do luar. Ademais, unha das torres é destruída por un lóstrego. Na reconstrucción da torre participaron moitos dos veciños de Sobrado, entre eles o meu avó. En 1954, por iniciativa do cardeal de Galicia Quiroga Palacios, o mosteiro cisterciense de Viaceli, en Cantabria, faise cargo da restauración de Sobrado. O 25 de xullo, día de Galicia, regresan os monxes. Recentemente, en 2015, foi declarado Patrimonio da Humanidade. Hoxe o mosteiro está en obras, para recuperar o seu máximo esplendor. 

Vista das torres desde o claustro dos Medallóns. 

Cando saímos xa se deita o sol tras os cumes do Bocelo. Os primeiros morcegos tecen os fíos escuros da noite. O Mosteiro de Sobrado dos Monxes é para min un amigo, un inmenso camarada de pedra presente nas miñas lembranzas máis queridas. Que lonxe se foron aquelas tardes douradas de outono, cando vían os meus ollos de neno navegar as follas murchas polas augas escuras do Tambre! Á sombra das súas torres, nas que se pousan as andoriñas nos estíos dourados,  descansan as cinzas dos meus devanceiros. Algún día tamén eu serei cinzas e descansarei con eles para sempre, cando toquen por min as badaladas do Mosteiro de Sobrado dos Monxes. 

O Mosteiro de Sobrado dos Monxes no crepúsculo. 

En Vilar de Donas

En Vilar de Donas, no concello lugués de Palas de Rei, preto do Camiño Francés de Santiago, atopamos unha xoia do románico galego. A carón das ruínas dun vello mosteiro, a igrexa de San Salvador garda verdadeiros tesouros. Aínda que existen varias teorías sobre as orixes do templo (a primitiva igrexa de San Salvador puido ser fundada por monxes irlandeses no século VI), a tradición popular dinos que foron dona Bela e dona Elvira, dúas damas francesas que peregrinaron a Compostela, as que fundaron aquí un mosteiro de mulleres, de aí o precioso nome deste lugar: Vilar de Donas.

Igrexa de San Salvador de Vilar de Donas.

Tras pasar por debaixo dos seus preciosos arcos románicos, con ondas mariñas e cabezas de lobos esculpidas, parece que retrocedemos no tempo. Chegamos a porta principal do templo. Recíbenos un impresionante pórtico, que podería datar do século VI, e que ten labrados nas súas arquivoltas anxos e demos, gárgolas e rosas dos ventos, trebos e cruces celtas. Tras unha porta de madeira de castiñeiro,  que parece sacada da Terra Media de Tolkien e que foi realizada á imitación da porta da catedral alemá de Ratisbona, agárdannos moitos segredos. 

Entrada de San Salvador de Vilar de Donas.

Nada máis entrar, á nosa man dereita, vemos dous magníficos sepulcros de pedra. Neles descansan dous cabaleiros medievais. Un durme sobre dúas cabezas de león mentres o outro descansa coas espadas nas mans. Este templo de Vilar de Donas foi doado en 1148 á Orde de Santiago, defensora dos peregrinos do Camiño. Aquí foron enterrados moitos cabaleiros santiaguistas mortos en Galicia para descansar das batallas libradas en vida.

Sepulcros de cabaleiros medievais en Vilar de Donas.

E por fin chegamos ao gran tesouro do templo: as súas pinturas góticas, as mellor conservadas de toda Galicia. Datadas do Ano Santo Compostelán de 1434, promovido polo rei Xoán II de Castela, nelas podemos ver a Xesús, á Virxe María, ao profeta Daniel... Tamén vemos a Cruz de Santiago, xunto coas armas de León e Castela, bañadas pola luz que cae peneirada polas fiestras do templo. Saímos cos ollos cegados pola beleza das pinturas murais. Os raios do solpor, como paxaros de lume, póusanse xa nos arcos románicos, sabedores de tantos misterios e segredos, que nos falan de tempos remotos.

Os preciosos arcos románicos de Vilar de Donas.

 Non queríamos marchar de Vilar de Donas sen dar ás grazas a don Jesús García, gardián das chaves de Vilar de Donas, que tan amablemente nos abriu as portas deste máxico lugar e nos descifrou os enigmas que custodian as súas pedras seculares. Marchamos lembrando os versos daquel poema de Cunqueiro, titulado "Rondeau das señoras donas pintadas no ouso do Vilar, no século XIV, cheirando unha frol", que din así: 

Ei, donas do Vilar! Erguede os finos rostros e sorride,

que andan galáns de corte con soedades de vós!

 Agás que prefirades velos morrer de amor.

 Le temps s'en va!

 Le temps s'en va!

mes dames!  

Damas de Vilar de Donas, fermosas para sempre cos vosos cabelos dourados e panos de seda, que respirades o recendo dunha flor indiferentes ao paso dos séculos; estades agora temén nos nosos corazóns, pintadas pola man do recordo!

As fermosas pinturas de Vilar de Donas.