El loro Ravachol

En el centro de la ciudad de Pontevedra, delante mismo de la basílica de la Virgen de la Peregrina, se levanta la estatua del loro Ravachol. Allí, ya con el pico callado para siempre, el que fuera el habitante más popular de la ciudad del Lérez ve como pasan los viandantes por el gran teatro del mundo.

Estatua del loro Ravachol con la Peregrina de fondo.

Parece ser que el nombre de Ravachol vendría de François Claudius Koeniggstein, un anarquista francés más conocido por François Ravachol. Tras ser detenido por poner una bomba en un café, fue detenido y condenado a muerte. Su cabeza rodó por las calles de París. Cuando le regalaron el loro al farmacéutico pontevedrés Perfecto Feijóo, lo bautizó con el nombre de Ravachol. Y la verdad es que le venía perfecto por el carácter rebelde del loro. Existen otras teorías. El intelectual Filgueira Valverde sostenía que Ravachol sería uno de los descendientes de las aves traídas por los galeones de Rande, hundidos bajo las aguas de la bahía de San Simón en 1702. En efecto, se sabe que los navíos de la Flota de la Plata, además de las riquezas que financiarían la Guerra de Sucesión Española, transportaban en sus bodegas los más insospechados tesoros de las Indias: monedas aztecas, el oro guanín del Perú, amatistas, perlas, esmeraldas, flores raras, especies nunca vistas, animales exóticos, aves del Paraíso, papagayos y loros.

Réplica de un galeón español de la Batalla de Rande. 

Sea como sea, el loro Ravachol se convirtió rápidamente en uno de los símbolos de la ciudad. En la tertulia de la botica de don Perfecto Feijóo dejaba a todos pasmados con sus ingeniosas respuestas. Su frase preferida era "Se collo a vara". Porque el loro Ravachol hablaba siempre en gallego. Lo había aprendido de las mujeres que vendían sus productos en la Plaza de la Leña. Fueron también célebres sus enfrentamientos con diferentes personalidades de su tiempo, como cuando llamó puta a doña Emilia Pardo Bazán o cuando le dijo "Vaite de aí, larpeiro" al influyente político Montero Ríos.

La preciosa Plaza de la Leña de Pontevedra.

Ravachol vivió una vida plena y murió feliz, por un empacho de bizcochos empapados en vino. Su entierro, el día 5 de febrero (Miércoles de Ceniza) de 1913, fue uno de los más multitudinarios en la historia de la ciudad. Miles de personas disfrazadas llenaron las calles pontevedresas. Llegaron telegramas de condolencias desde todas las partes de España y los periódicos locales abrieron sus portadas con la noticia. Desde entonces, todos los Carnavales, los habitantes de Pontevedra se ponen sus máscaras y rememoran el cortejo fúnebre. Y durante varios días resucita Ravachol, el eterno compañero de don Perfecto Feijóo, el símbolo por excelencia del Carnaval pontevedrés, el loro más famoso del mundo.

Estatua del loro Ravachol en Pontevedra.

"La Galice" de Jean Dieuzaide

O pasado mes de Nadal, cando xa chegaran os fríos invernais ao meu retiro de Sobrado dos Monxes, viñeron a quentar o meu corazón as fotografías de Jean Dieuzaide sobre Galicia. Foi un gran descubrimento para min "La Galice", un ábum en que Yan (así firmaba moitos dos seus traballos este fotógrafo) soubo captar de forma maxistral a esencia do pobo galego.

Portada do libro "La Galice" de Jean Dieuzaide.

Jean Dieuzaide foi un recoñecido fotógrafo francés, un dos máis importantes do século XX. Naceu na na cidade de Grenade, ao sur de Francia. Entre 1958 e 1961 viaxou pola Península coa súa cámara. Viaxou polo sur de España, seducido quizais por esas fantasías de monarcas destronados e princesas mouras que tanto cautivan aos extranxeiros que visitan Andalucía. Tamén retratou Portugal, o país irmán, a patria dos grandes navegantes e das ondas da saudade. E, como non, tamén lle dedicou unha boa parte das súas fotografías a Galicia, a pequena Francia. 

Vista da Berenguela desde a Vía Sacra de Santiago de Compostela.

Nestas fotografías galegas de Jean Dieuzaide podemos ver a realidade da nosa terra na década dos 60: mulleres vestidas con roupas de loito, estudantes paseando polas rúas molladas de Compostela, carros cargados con algas e sargazos nas praias da Toxa, os emblemáticos hórreos de Combarro, as ruínas do Castelo dos Sarmiento de Ribadavia, dúas siluetas escuras rezando na capela do Monte de Padrón, un crego camiñando diante da catedral de Mondoñedo...e sempre rostros tráxicos mirando a cámara. Son instantáneas en branco e negro tomadas na década dos 60, un tempo no que Galicia vivía presa nesa longa noite de pedra que foi o franquismo.

Os hórreos de Combarro fotografados por Jean Dieuzaide no 1961.

En 2002, un ano antes de que Jean Diuzaide nos deixase con 82 anos na cidade de Toulouse, o Centro Galego das Artes da Imaxe (CGAI) publicou "La Galice de Jean Dieuzaide", un libro conmemorativo da viaxe do fotógrafo francés. Nel están incluídas as 68 fotografías que tomou Yan na súa viaxe por Galicia. Recomendámosvos de todo corazón que busquedes este libro. Trátase dunha verdadeira xoia que nos permite coñecer o noso pasado máis recente da man dun dos fotógrafos máis ilustres do pasado século. Son 68 anacos da nosa memoria, 68 imaxes que nos falan dun dos tempos máis duros da nosa historia. Un tempo duro, de pobreza, de corazóns tristes e silencio, de emigrantes que marchaban moi lonxe cara países soñados en barcos que trazaban no mar ronseis de morriña. En fin, tempos duros, mais nos que o noso pobo sempre sabía encontrar un momento para sorrir á vida.

Un grupo de nenos xogando nas rúas de Ribadavia.

Lorca, poeta galego

Federico García Lorca, o poeta dos romances xitanos e das lúas de Granada, tamén escribiu poemas en galego. Das súas estadías en Galicia naceron os versos dos seus "Seis poemas galegos", unha das xoias de literatura galega, publicados en 1933 pola Editorial Nós de Ánxel Casal. Nestes poemas o membro da Xeración do 27 soubo captar a danza das pingas do orballo nas herbas dos nosos campos e máis a solemnidade das torres de Compostela.

Unha das ilustracións que acompañan aos seis poemas de Lorca.

Federico viaxou dúas veces a Galicia. A primeira foi no 1916, nunha viaxe de fin de curso cos seus compañeiros da Universidade de Granada. Desta primeira viaxe nacería "Impresiones y paisajes", o primeiro libro publicado polo de Fuentevaqueros. Así comezou a relación de Lorca con Galicia, que xa non faría máis que medrar: mergulla na poesía medieval dos Cancioneiros galego-portugueses, le as obras de Valle-Inclán e Rosalía...

Caricatura de Federico García Lorca realizada polo autor.

En 1932, nos tempos da Segunda República, regresaba como director da compañía teatral "La Barraca". Actúan en diferentes localidades galegas (Vilagarcía, Redondela...) e rematan na Praza da Quintana de Santiago. Nesta segunda visita nacerían os "Seis poemas galegos". Estes seis poemas son "Madrigal á cibdá de Santiago", un canto das rúas milenarias e das pedras molladas de Compostela; "Romaxe de Nosa Señora da Barca", dedicado á romaría do santuario da Virxe da Barca de Muxía, unha das máis concorridas da Costa da Morte; "Cantiga do neno da tenda", unha homenaxe aos emigrantes galegos en América, que cruzaron o mar deixando ronseis de morriña; "Nocturnio do adolescente morto", que narra a morte dun xoven afogado nun río da montaña; "Danza da lúa en Santiago", en que retoma unha vez máis o motivo da lúa tan tratado na poesía lorquiana; e "Canzón de cuna pra Rosalía de Castro, morta", un fermoso poema dedicado a Rosalía, a nosa triste Musa de negras sombras que Federico consideraba a súa "hermana en tristeza".

Ilustración do poema "Canzon pra Rosalía de Castro, morta".

En 2004, a Editorial Camiño do Faro publicou unha fermosa edición ilustrada dos "Seis poemas galegos" de Federico García Lorca. Recomendámosvos que busquedes esta edición recente, cun prólogo de Francisco Umbral. Con estes seis poemas descubriredes que Federico soubo captar a esencia de Galicia. O de Granada foi, como o rei don Alfonso X "O Sabio" desde Toledo, un deses autores universais que demostrou que o galego non coñece fronteiras. Quen sabe se, de non ser polo golpe fascista que acacabou coa súa vida na localidade granadina de Viznar, non nos tería regalado máis poemas na nosa lingua Federico García Lorca, poeta galego. 

Portada de "Seis poemas galegos" de Federico García Lorca.

Betanzos, cidade dos Cabaleiros

Este pasado fin de semana visitamos Betanzos, a cidade dos Cabaleiros, unha das sete cruces que relucían no brasón do Vello Reino de Galicia. Tras entrar polo arco da Ponte Nova, temos a sensación de retroceder no tempo cara séculos pasados. As vellas rúas de pedra de Betanzos, engalanadas con fitas e pendóns medievais, prepáranse para celebrar a Feira Franca Medieval, conmemorando que en 1465 o Rei de Castela Enrique IV lle concedeu o título de cidade.

Entrando pola porta da Ponte Nova de Betanzos.

Chegamos a Praza dos Irmáns Naveira, dous dos grandes benefactores da cidade, que sinalan cara ás Américas onde conseguiron a súa fortuna que logo gastaron en edificios públicos na súa vila natal. No centro da praza, a fonte da Diana, de cor verde, decorada con figuras de lendarias sereas e tritóns, deixa caer fervenzas de prata polos seus canos, abrasados polo sol do mediodía. As badaladas de Santo Domingo xa dan as dúas. Así que buscaremos un sitio para comer antes de percorrer o casco vello da cidade brigantina.

Estatua dos Irmáns García Naveira na praza do seu nome.

Xa cos ánimos recobrados, subimos logo pola Praza da Constitución, unha das máis históricas de Betanzos. O Pazo de Bendaña fálanos de tempos idos e a Casa Núñez de fantasías modernistas. Tamén vemos un marcador electrónico que conta as horas e segundos que faltan para que Betanzos, fundado no 1219, faga oitocentos anos de historia neste 2019. Deixamos atrás as torres da Igrexa de Santiago. Perdémonos por un labirinto de rúas de nomes enxebres (Rúa dos Ferreiros, dos Prateiros, dos Ferradores...) ata chegar á Praza de Fernán Pérez de Andrade, un dos centros principais do gótico en Galicia. Recíbenos a Igrexa de Santa María do Azougue.

Fachada da Igrexa de Santa María do Azougue.

E entramos por fin no templo de San Francisco, un dos máximos exponentes do gótico galego. Nel está soterrado Fernán Pérez de Andrade "O Boo", o cabaleiro que fixo da liñaxe dos Andrade unha das máis poderosas do seu tempo. Este nobre galego ten un papel decisivo na Historia de España. En 1366 estalaba a Guerra Civil en Castela. Fernán Pérez de Andrade apoiou nun principio ao rei lexítimo, Pedro I, tamén chamado polos seus inimigos Pedro "O Cruel" e polos seus partidarios Pedro "O Xusticieiro". Pero despois, ao ver o rumbo que tomaban os acontecementos bélicos (as Compañías Brancas, integradas por mercenarios franceses, cruzaban os Pireneos para loitar contra Pedro I), pasouse ao bando do irmán bastardo de Pedro I, Enrique de Trastámara, futuro Enrique II de Castela. En 1369, o rei Pedro I é asasinado a traición no Castelo de Montiel polo seu irmán. A lenda di que Fernán Pérez de Andrade foi quen suxeitou ao rei lexítimo mentres o usurpador lle asestaba a puñalada mortal. E tamén se di que, ante á mirada de reproche do monarca traizoado, o de Andrade respondeu cunha das frases máis célebres da historia de España: "Eu non quito nin poño rei, pero axudo ao meu señor". Tras este rexicidio, Fernán Pérez de Andrade convertiuse no nobre máis poderoso de Galicia, a man dereita de novo rei, o usurpador Enrique II. Deste fascinante capítulo da nosa historia fálanos o maxestoso sepulcro de Fernán Pérez de Andrade "O Bo", no interior do templo de San Francisco. O sartego do nobre, representado co forma dun orante cabaleiro, descansa nas cabezas dun xabarín e dun oso, símbolos da liñaxe dos Andrade.

Sepulcro de Fernán Pérez de Andrade "O Bo"

Agora si, toca despedirse de Betanzos, a cidade dos Cabaleiros, a capital do gótico galego. Atrás quedan as rúas cheas de postos de comida, de xogos antigos e de representacións de xustas de cabaleiros. Dentro das súas vellas murallas lembramos tempos idos de trobadores, reis, traicións, batallas e torneos. Apuramos os nosos últimos momentos en Betanzos camiñando polo Parque do Pasatempo. E, como se se despediran de nós, as barcas betanceiras cabecean docemente nas augas do río Mandeo, agardando que cheguen os días felices dos Caneiros.

Barcas no Río Mandeo.

O Pergamiño Vindel

Hai xa case dous anos, despois de moito tempo lonxe das ondas do mar de Vigo que cantaron os seus versos, as cantigas do trobador vigués Martin Codax regresaban a Galicia. Desde o 10 de outubro de 2017 ata o 4 de marzo de 2018, esta xoia da literatura medieval europea púidose visitar no Museo do Mar de Galicia, na cidade de Vigo, a carón mesmo da Praia de Samil.

Réplica dunha dorna que se pode ver no Museo do Mar de Vigo.

Alí nos fomos desde Coruña. Foi nun día de chuvia do mes de decembro, pola ponte da Constitución.     Tras varias horas en coche, coa canción monótona das pingas de chuvia golpeando no cristal, chegamos por fin ao Museo do Mar. Antes de ver o pergamiño, fixemos un breve percorrido polas salas do museo, que gardan os segredos e misterios do mar de Galicia. Puidemos ver réplicas de dornas de madeira, nas que navegaban os mariñeiros polas nosas rías no pasado; escafandras e demais instrumentos de mergullo, empregados polos aventureiros que buscaban os lendarios tesouros dos galeóns de Rande; un mapa da viaxe do HMS Beagle, o barco no que navegou Charles Darwin... e ata poidemos ver unha réplica do Trofeo Teresa Herrera gañado polo Real Club Celta de Vigo na casa do seu eterno rival.

Trofeo Teresa Herrera que se pode ver no Museo do Mar de Vigo.

Despois de visitar as salas do Museo, a guía da exposición levounos por fin a planta que gardaba o Pergamiño Vindel, obxecto principal da nosa visita. Nesta sala, decorada con putros obxectos do Medievo, retrocedemos aos tempos das cantigas galego-portuguesas. Vemos biblias traídas de diferentes catedrais españolas, chaves oxidadas que abrían as portas de cidades medievais, columnas pertencentes ás grandes abadías de Galicia (Sobrado dos Monxes, Oseira, Samos...), instrumentos de madeira que reproducen os que tocan os músicos anciáns no Pórtico da Gloria, cítaras que tocaban os trobadores nas Cortes de Portugal e Castela... E, por fin, cun cadro das Illas Cíes pintadas por Lugrís de fondo, o Pergamiño Vindel coas sete cantigas de Martin Codax, escritas no manuscrito coa minuciosa caligrafía do amanuense medieval.

O Pergamiño Vindel coas sete cantigas de Martin Codax.

O 4 de marzo de 2018 o Pergamiño Vindel, único documento que contén a notación musical das cantigas medievais galego-portuguesas, regresou aos Estados Unidos, á Morgan Library de Nova York. Unha lástima que unha peza de valor incalculable, unha das obras máis importantes da nosa literatura non se poida visistar en Galicia. En fin, despois de visistar o museo, buscamos un restaurante para comer ao lado da praia de Samil, envolta nun manto gris de orballo, coa silueta das Illas Cíes de fondo. Alí, naquela mañá gris da ponte da Constitución, facía balance daquel primeiro cuadrimestre na carreira. Por último, despois de terminar a comida, subimos outra vez ao coche para volver a Coruña, mentres na praia rompían mansas as ondas do mar de Vigo, meu amigo...

Mural de Luís Seoane no Museo do Mar de Vigo.

En Pontevedra con Valle-Inclán

Aproveitando que chegan as vacacións estivais, despois dun longo curso, collemos o coche para seguir coñecendo Galicia, pois faltan aínda moitos lugares por descubrir na nosa terra. Esta vez visitamos Pontevedra, a capital das Rías Baixas que regan as augas do río Lérez. Unha cidade chea de historia, mais tamén unha das máis modernas de Galicia.

Vista da Ponte dos Tirantes, enriba das augas do Río Lérez.

E que mellor maneira de coñecer Pontevedra que da man dun dos seus habitantes máis célebres: Ramón María del Valle-Inclán, que paseou durante moitos anos as súas longas barbas de chivo pola cidade do Lérez. O gran literato galego fainos de cicerone polas rúas empedradas e polas fermosas prazas pontevedresas. Camiñamos entre casas brasonadas, pazos urbanos, acolledores soportais e cruceiros labrados polo cicel dos vellos canteiros galegos. Tamén moitas fontes fan honor ao cantar popular que di: "Pontevedra é boa vila, da de beber a quen pasa".

Unha das características fontes na Praza da Verdura de Pontevedra.

Chegamos a Praza das Ferrerías, unha das máis coñecidas da cidade. Nela vemos os xardíns de Casto Sampedro, coas súas fontes cantareiras. Ao fondo vemos a fachada do convento de San Francisco. No seu interior, nun maxestoso sartego de granito, descansan as cinzas do meu querido Paio Gómez Chariño, trobador e mariño galego do século XIII. Xusto detrás da praza, atopámonos co santuario da Virxe da Peregrina, patroa da cidade. Tamén vemos un monumento do loro Ravachol, emblema do Entroido de Pontevedra.

Vista do santuario da Virxe da Peregrina desde os xardíns de Casto Sampedro.

Seguimos o noso percorrido por Pontevedra: a Praza da Leña, a Ponte do Burgo, a Praza da Verdura, o Pazo de Mugartegui, a Basílica de Santa María, a Rúa Real, a Praza do Teucro, a Casa das Campás, o Cruceiro das Cinco Rúas... Pasamos por diante do Concello (por certo, o día da nosa visita tomaba posesión por sexta vez como alcalde Miguel Anxo Fernández Lores). Chegamos ás ruínas de Santo Domingo, que se levantan lembrando séculos pasados e tempos que foron. Falaremos con máis profundidade delas noutro momento, porque ben merecen un texto a parte. Despois de visitar as magníficas ruínas, perdémonos polos xardíns de Colón, preto da Alameda pontevedresa. Alí, arredor dunha estatua do gran navegante, fontes con forma de deuses antigos e nenos espidos deixan caer fervenzas dos seus canos de bronce. 

Estatua de Cristóbal Colón nos xardíns de Pontevedra que levan o seu nome.

É tempo de marchar. Dóenos no corazón ter que lle dicir adeus á Pontevedra, esa fermosa cidade que tan ben nos acolleu nas súas prazas e rúas. Mais as campás da Peregrina xa tocan un réquiem pola morte do día. As sombras comezan a medrar e debemos regresar á Coruña. Emprendemos o camiño de volta. Deixamos na Praza de Méndez Núñez a Valle-Inclán, o noso guía neste roteiro por Pontevedra. Alí queda don Ramón, contemplando como pasan as xentes polas rúas da cidade que tanto quixo. Adeus, Pontevedra: Volverémonos ver.

Estatua de Ramón María del Valle-Inclán na cidade de Pontevedra.

La nao Victoria

El pasado mes de septiembre, cuando ya morían los últimos días del verano, amarró sus anclas en el puerto coruñés una réplica de la Nao Victoria, la célebre nave con la que Magallanes y Juan Sebastián Elcano dieron la primera vuelta al mundo. Así que nos dirigimos a la marina de la ciudad coruñesa. Bajamos desde las calles de la Ciudad Vieja. Los rayos de luz matinal se posaban en el blasón de la Casa Cornide, antaño residencia del ilustrado coruñés José Cornide.

La Casa de Cornide, cuna del gran ilustrado gallego José Cornide Saavedra.

Luego descendemos por la Calle Damas, escuchando la canción argentina que sale de los caños de la Fuente del Deseo, en la Plaza de Azcárraga. Nuestros zapatos arrancan un eco de siglos al pisar las calles empedradas de la Ciudad Vieja. Dejamos atrás la Iglesia de Santiago, cuyas campanadas se mezclan con el canto de las gaviotas. Divisamos ya las blancas galerías, iluminadas por el candente sol del mediodía, como mejillas de muchachas que se sonrojaran al vernos. Al fondo, cabeceando sobre las olas, mecidos por la brisa de la tarde, cabecean los mástiles y las banderas de la réplica de la Nao Victoria.

Vista de las emblemáticas galerías de la Ciudad de Cristal.

Subimos a bordo para rememorar el célebre viaje de Magallanes, la primera circunnavegación del orbe en la Historia de la Humanidad. La nao Victoria fue construida en los astilleros de Zarautz, en el País Vasco. Formaba parte de la conocida como "Armada de las especies", una flota a la que el emperador Carlos V había asignado la misión de navegar hacia las llamadas "islas de las especies". Zarpó de Sevilla el 10 de agosto de 1519, con el almirante portugués Fernando de Magallanes al mando. Tras superar mil vicisitudes, la flota capitaneada por la nao Victoria pasa por la Patagonia,  cruza el Cabo de Hornos, sale al Océano Pacífico y llega a las Islas Marianas. Arriban también al archipiélago de las Islas Filipinas, donde muere Fernando de Magallanes. El marino vasco Juan Sebastián Elcano es elegido nuevo capitán de la Victoria. Sería pues a las órdenes de Elcano, cuando el 6 de septiembre de 1522, después de tres años de larga travesía, la nao Victoria recalaba en el puerto de Sanlúcar de Barrameda. Así terminaba la primera vuelta mundo en barco de la historia.

El Castillo de San Antón, testigo de tantas batallas en el pasado.

Cuando la sangre del crepúsculo se derrama sobre las almenas del Castillo de San Antón, desembarcamos del insigne navío. Atrás quedan las banderas y los mástiles de la Nao Victoria. Al amanecer, la Nao Victoria dejó las costas gallegas. Su mascarón de proa, con sirenas de bellas sonrisas y senos desnudos esculpidas, tenía que seguir humillando las olas de los mares. Esperemos que algún día vuelva a hacernos una visita.

Réplica de la Nao Victoria, que se pudo visitar en el puerto coruñés el pasado mes de septiembre.